Karik Situasaun Difísil, PM Xanana : “Reduz Movimentu Karreta & Sábadu-Domingu La’o Ain”.

Imajem : Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão.

SAPNewsTL, Internasionál: Relativamentu ho tensaun funu iha médiu oriente, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão deklara karik situasaun funu aumenta maka governu sei hamate eletrisidade durante 6 horas kalan, no reduz movimentasaun karreta estadu no sábadu-domingu karreta lalika halo movimentu.

<span;>”Karik situasaun difisil tebtebes, governu sei aviza katak eletrisidade sei mate hahú 11:00 kalan to’o 05:00 madrugada (durante 6 horas), reduz movimentasaun karreta estadu, sabadu-domingu karreta lalika halai, la’o ain”. Deklara  Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha Palácio Presidente Aitarak-Laran, 02/04/2026

<span;>Ligadu ho funu ne’ebe seidauk iha serteza atu hotu ka fim, Papa Leão XIV kontinua repete nia apelu ba paz nian ba mundu no deseja deklarasaun Presidente EUA Donald Trump atu hakotu funu iha Médiu Oriente liu hosi halo dialogu.

<span;>Pontífise konvida líder mundiál sira hotu atu fila fali ba meza negosiasaun (halo diálogu) no buka solusaun ne’ebe possível hodi hamenus violénsia.

<span;>Papa Leão XIV afirma deklarasaun Prezidente Donald Trump nian ne’ebé hateten, atu hakotu funu iha Médiu Oriente hodi hamenus violénsia no bombardamentu.

<span;>”Ha’u hatene katak Prezidente Trump foin lalais ne’e afirma katak nia hakarak hakotu funu. Ha’u hein katak nia buka hela dalan hodi hamenus violénsia no bombardeamentu sira, ne’e sei sai hanesan kontribuisaun signifikativu ida hodi halakon ódiu ne’ebé maka mosu no aumenta beibeik iha Médiu Oriente no iha fatin sira seluk”. Hateten Papa Leão XIV iha Vaticano, 31/03/2026

<span;>Papa Leão XIV kontinua halo apelu ida-ne’e ba líder mundiál sira hotu hodi fila fali ba meza negosiasaun, envolve iha diálogu.

<span;>”Mai ita buka solusaun ba problema sira, buka dalan atu hamenus violénsia ne’ebé ita promove, nune’e mundu bele hetan dame, iha Páskua, ita tenki ukun iha ita-nia fuan”. Papa Sublinha

<span;>Iha sorin seluk, Donald Trump haktuir bPrezidente Foun Iran Mojtaba Khamenei husu ba Estadu Unidu Amérika hodi halo akordu dame temporariu. Maske nune’e, maibe Trump afirma EUA sei lakonsidera wainhira Estreitu Ormuz seidauk loke.

<span;>”Prezidente Rejime Foun Iraun nian ne’ebé ladún radikalnona no matenek liu duké nia antesesór sira, foin husu ba Estadus Unidus Amérika atu halo sejarfogu! Ami sei konsidera bainhira Estreitu Ormuz nakloke, livre no klaru.” Hakerek Donald Trump iha nia rede social, 01/04/2026

<span;>Entretantu, konflitu iha Médiu Oriente, liuliu entre Israel no Hamas iha Gaza Strip, sai krize boot ida ne’ebé afeta ema barak. Desde atake iha fulan Outubru 2023, situasaun kontinua grave ho funu ne’ebé la para no halo destrusaun barak ba infraestrutura, halakon ema barak nia vida, ema kanek no hampaha.

<span;>Tuir dadus ne’ebe Sapnews Pro asesu katak povu Gaza liu 40,000 lakon vida (mate) no liu husi 90,000 hetan kanek, enkuantu iha Israel iha liu husi 1,200 mate no rihun resin kanek. Alende ne’e, liu husi 1.5 to’o 2 millaun ema iha Gaza tenke sai refujiadu no moris iha kondisaun ne’ebé difisil tebes.

<span;>Estados Unidos América no Israel ne’ebe halo atake kordenadu hodi hasoru Iran resulta ema liu 3,000 lakon vida inklui ema sivíl no labarik sira, ema rihun barak hetan kanek . Númeru sira ne’e hatudu katak konflitu ne’e la’ós deit problema polítiku ka militár, maibé mos sai krize umanitária ne’ebé grave.

<span;>Oras ne’e, seguransa iha Strait of Hormuz ne’ebe la estável no atake sira kontinua afeta energia mundiál hodi rezulta folin mina sa’e iha mundu (100 kada barril).

<span;>Strait of Hormuz mak dalan tasi ida ne’ebé estratéjika tebes iha Médiu Oriente, tanba liu husi ne’e mak transporta petróleo mundiál ba merkadu internasionál. Dalan tasi ne’e lokaliza entre Iran no Oman, no sai pontu sensível iha konflitu polítiku no militár iha rejiaun. Bainhira tensaun entre nasaun sira sa’e, durante konflitu entre Iran hasoru Estados Unidos no Israel, ameasa disturbasaun iha Strait of Hormuz afeta diretamente ba fornesimentu petróleo no ekonomia global.

<span;>Folin mina (petróleo) iha merkadu mundiál sempre muda tuir situasaun polítika no seguransa iha rejiaun hanesan Médiu Oriente. Antes konflitu boot mosu, folin petróleo (Brent crude) normalmenti iha nivel entre US$70 to’o US$80 kada barril, depende ba oferta no demanda global. Maibé, bainhira tensaun no funu aumenta iha área estratéjika hanesan Strait of Hormuz, folin mina sa’e lalais.

<span;>Iha períodu konflitu, folin sa’e to’o US$90 to’o liu US$100 kada barril, tamba merkadu tauk katak transporte petróleu bele disturbadu. Relatóriu ne’e hatudu katak konflitu polítiku no militár iha Médiu Oriente iha impaktu direta ba ekonomia mundiál, liuliu ba nasaun sira ne’ebé depende barak ba importasaun petróleu inklui Timor-Leste.

<span;>Krize ne’e la’ós deit kona-ba funu militár, maibé mos sai problema umanitária grave. Ospitál, eskola no infraestrutura importante barak estraga, no povu sivíl mak sofre liuliu labarik no inan fetonsira. Organizasaun internasionál hanesan United Nations kontinua bolu atensaun atu hapara violénsia no fó ajuda umanitária.

Share This

COMMENTS