Enkontru Bilateral – Brunei Promete Apoia TL Sai Uma-na’in Bá Simeira ASEAN Iha 2029

Imajem: Liurai Brunei Darussalam, Sua Majestade Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu’izzaddin Waddaulah durante simu vizita ofisiál hosi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ho delegasaun iha Istana Nurul Iman, segunda (04/05/2026). Foto: Média-GPM

SAPNewsTL, Brunei : Durante enkontru bilateral entre estadu rua, Brunei Darussalam afirma kontinua fó apoiu bá Timor-Leste ne’ebé hala’o hela preparasaun atu sai uma-na’in bá Simeira The Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) iha tinan 2029.

Sua Majestade hato’o sentimentu ksolok tanba Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão hili ona Brunei Darussalam bá ninia vizita da-huluk hafoin Timor-Leste nia adezaun bá ASEAN nu’udár membru plenu bá dala-11 iha loron 26 fulan-Outubru tinan 2025.

“Ho haksolok tebes simu Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão ne’ebé hili Brunei Darusssalam nu’udár nasaun ne’ebé nia vizita da-huluk hafoin adezaun bá ASEAN. Aproveita mós hato’o parabéns bá Governu no Povu Timor-Leste kona-bá marku ida-ne’e”.

“Brunei Darussalam kompromete atu kontinua fó apoiu bá Timor-Leste iha nia preparasaun sira atu sai uma na’in bá Simeira ASEAN iha tinan 2029,” Afirma Liurai Brunei Darussalam, Sua Majestade Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu’izzaddin Waddaulah durante simu vizita ofisiál hosi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ho delegasaun iha Istana Nurul Iman, segunda (04/05/2026).

Sua Majestade destaka mós importánsia kolaborasaun entre nasaun rua nu’udár nasaun produtór petróleu no gás hodi hametin reziliénsia ekonómika.

Iha fatin hanesan, Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão agradese bá Brunei Darussalam ne’ebé fó apoiu durante prosesu tomak no ikus-mai Timor-Leste (TL) integra duni iha ASEAN.

“Ha’u sente onradu atu fila-fali mai Brunei Darussalam no agradese tebes bá konvite hosi Majestade. Timor-Leste valoriza tebes relasaun ho Brunei Darussalam ne’ebé marka ho respeitu, amizade no kooperasaun durante tinan barak nia laran,” PM Xanana agradese.

Timor-Leste hanoin hikas ho apresiasaun bo’ot ne’ebé Sua Majestade nia vizita bá Dili iha tinan 2024. Vizita ida-ne’e refleta forsa hosi lasu sira entre nasaun rua.

Agradesimentu sinseru hosi TL bá Brunei Darussalam ne’ebé konsistente hodi apoia TL nia adezaun bá ASEAN. Tama bá ASEAN maka realizasaun bá aspirasaun nasionál ne’ebé iha kleur ona.

Nu’udár membru ASEAN, Timor-Leste komprometidu atu tane a’as Karta ASEAN no kontribui bá páz, estabilidade no prosperidade ne’ebé fahe iha rejiaun ne’e.

Hanesan parte ida hosi kompromisu ida-ne’e, TL iha intensaun atu assume Prezidénsia ASEAN nian iha 2029. TL hatene katak, ida-ne’e mak responsabilidade ida ne’ebé signifikativu no hahú ona preparasaun sira.

“Ha’u komprende katak, Prezidente 2029 sei diskute iha Simeira ASEAN nian iha Cebu, Filipina,” PM Xanana subliña.

TL valoriza apoiu no kooperasaun ne’ebé fornese hosi Brunei Darussalam no sei servisu besik ho Majestade ninia Governu iha preparasaun sira molok realizasaun simeira ASEAN iha tinan 2029, ne’ebé TL rasik mak sei sai uma-na’in.

Bá oin, importante liu duké uluk katak tenke koopera nu’udár rejiaun ida, liu-hosi ASEAN. Nasaun membru sira tenke servisu hamutuk hodi hametin unidade ASEAN, multilateralizmu no vizaun komunidade ASEAN 2045. Timor-Leste restaura ninia independénsia iha tinan 2002 hafoin luta tinan 24 nia laran. Iha tinan 24 dezde independénsia, TL harii ona fundasaun sira bá Estadu ida ne’ebé funsiona, bazeia bá estadu direitu no sosiedade ida ne’ebé hakmatek.

TL nia foku agora maka atu harii ekonomia ida ne’ebé forte no sustentável. Investe iha infraestrutura krítiku, hametin sistema saúde no edukasaun no servisu atu diversifika ekonomia hodi kria oportunidade bá povu. Parte sentrál hosi esforsu ne’e maka dezenvolvimentu bá TL ninia seitór petrolíferu. Papél ne’ebé seitór ne’e bele hala’o hodi harii kapasidade nasionál no apoia dezenvolvimentu bá tempu naruk.

Sei dezenvolve Kosta Súl Timor-Leste nian nu’udár sentru bá indústria petrolífera, inklui baze fornesimentu, instalasaun LNG no éliu, refinaria no infraestrutura portuária. Projetu ida-ne’e sei metin iha dezenvolvimentu Greater Sunrise nian ne’ebé mak hanesan kampu gás ida ne’ebé seidauk dezenvolve iha valór liu iha rejiaun ne’e.

“Ami apresia ho apoiu ne’ebé Brunei Darussalam fó bá Timor-Leste iha seitór ida-ne’e no ha’u agradese Majestade tanba fahe ita-boot nia esperiénsia kona-bá dezenvolvimentu indústria ho ami. Ita mós servisu atu dezenvolve ita-nia indústria turizmu hodi kria empregu no diversifika ita-nia ekonomia,” PM Xanana agradese tán.

Brunei Darussalam apoia hela Timor-Leste iha aspetu ida-ne’e inklui iha área edukasaun, saúde no dezenvolvimentu rekursu umanu.

Xefe Governu ne’e apresia bá laran ksolok Royal Brunei Airlines nia konsiderasaun kona-bá operasaun voo sira mai Timor-Leste. Ida-ne’e sei ajuda konetividade no ligasaun ema-ba-ema ne’ebé bo’ot liu entre nasaun sira.

“Permite ha’u atu halo reflesaun badak ida kona-bá ambiente internasionál. Bá nasaun sira hanesan Timor-Leste, direitu internasionál la’ós ideia ida ne’ebé abstratu. Ida-ne’e mak salvaguarda ida bá ita-nia soberania no ita-nia seguransa,” Xanana Gusmão toka.

Xanana Gusmão observa katak, agora daudaun direitu internasionál trata hanesan opsionál envezde vinkulativu, liu-liu hosi podér bo’ot sira. Konsidera situasaun ida-ne’e kria risku sira bá páz, seguransa no prosperidade nasaun sira-nian. Situasaun iha Golfu Pérsiku hatudu oinsá mundu iha ligasaun bá malu. Ida-ne’e reforsa hela importánsia krítiku hosi kooperasaun, diálogu no dame.

Iha tempu inserteza ida-ne’e maka TL valoriza papél ne’ebé Brunei Darussalam hala’o daudaun hodi apoia estabilidade no seguransa internasionál. Kontribuisaun ne’ebé Brunei Darussalam halo bá estabilidade rejionál liu-hosi esportasaun enerjia ne’ebé metin no konfiável maka importante no rekoñesidu ho lu’an. Ohin loron kooperasaun no solidariedade internasionál importante liu duké uluk. Xanana Gusmão konsidera Majestade nia lideransa hatudu komprensaun ida ne’ebé klaru kona-bá responsabilidade ida-ne’e.

Hafoin enkontru, Sua Majestade ho Primeiru-Ministru assiste asinatura memorandu entendimentu tolu entre Governu rua ne’e.

Akordu sira kobre kooperasaun iha área enerjia, saúde no estabelesimentu hosi mekanizmu ida bá konsulta bilaterál sira.

Memorandu Entendimentu kona-bá Kooperasaun Enerjétika asina hosi Ministru iha Gabinete Primeiru-Ministru no Ministru Defeza II Pehin Datu Lailaraja Major Jenerál (Rtd) Dato Paduka Seri Awang Haji Halbi bin Haji Mohd Yussof no Timor-Leste nia Ministru Petróleu no Rekursu Minerál Francisco da Costa Monteiro.

Akordu kooperasaun saúde ne’e asina hosi Ministru Saúde Dato Seri Setia Dr Haji Mohammad Isham bin Haji Jaafar no Timor-Leste nia Ministra Saúde Élia António de Araújo dos Reis Amaral.

Memorandu konsulta bilaterál ne’e asina hosi Ministru Negósiu Estranjeiru II Dato Seri Setia Haji Erywan bin Pehin Datu Pekerma Jaya Haji Mohd. Yusof no Timor-Leste nia Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Bendito dos Santos Freitas.

Sua Majestade depois sai uma-na’in ba almosu ofisiál ida hodi fó onra ba Primeiru-Ministru iha Baiturrahmah, Istana Nurul Iman, ne’ebé partisipa hosi membru sira hosi Família Reál no delegasaun vizitante.

Relasaun diplomátika entre Brunei Darussalam ho Timor-Leste estabelese iha loron 20 Maiu 2002.

Nasaun rua kontinua goza ligasaun besik no kooperasaun iha área sira inklui edukasaun, kapasitasaun, saúde no enerjia.

Vizita ne’e subliña amizade ne’ebé kleur ona entre nasaun rua no sira-nia kompromisu hamutuk atu hametin kooperasaun bilaterál no rejionál.

Delegasaun ne’ebé partisipa kompostu hosi Vise Primeiru-Ministru, Koordenadór Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, Vise Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino, Vise Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Ximenes, Embaixadór TL iha Brunei, Abel Guterres, Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Exposto, no Xefe Gabinete hosi Vise Primeiru-Ministru, Koordenadór Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Catarina F. Borromeu Duarte Soares.

Vizita ofisiál ne’ebé hala’o iha Brunei Darussalam durante loron tolu hahú hosi loron 3 to’o 6 fulan-Maiu tinan 2026.

Sultan Haji Hassanal Bolkiah antes ne’e hala’o ona vizita Estadu iha Dili, Timor-Leste, iha loron 20 fulan Maiu tinan 2024, koinside ho aniversáriu Restaurasaun Independénsia Timor-Leste nian bá dala-22.

Iha vizita ne’e, Sultan no Primeiru Ministru Xanana Gusmão sai sasin bá troka akordu izensaun vistu bá titulár pasaporte diplomátiku no servisu ka ofisiál.

TAGS
Share This

COMMENTS