𝗧𝗲𝘅𝘁𝘂 𝗣𝗿𝗼𝗸𝗹𝗮𝗺𝗮𝘀𝗮𝘂𝗻 ! 𝗫𝗮𝗻𝗮𝗻𝗮 : “𝗔𝗺𝗶 𝗠𝗮𝗸 𝗛𝗮𝗸𝗲𝗿𝗲𝗸” ! 𝗔𝗹𝗸𝗮𝘁𝗶𝗿𝗶 : “𝗛𝗮’𝘂 𝗗𝘂𝗻𝗶 𝗠𝗮𝗸 𝗛𝗮𝗸𝗲𝗿𝗲𝗸”.

Imajem : Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão & Eis Primeiru Ministru Marí Bin Amude Alkatiri.
SAPNewsTL, Díli : Xefi Governu Kay Rala Xanana Gusmão deklara, sira mak hakerek textu Proklamasaun Unilaterál Independénsia iha tinan 1975, bainhira timoroan rona katak forsa Indonesia preparadu hakat tama ona iha liña fronteira entre Indonesia ho Timor-Leste.
Primeiru-Ministru (PM) Xanana Gusmão hateten, durante tempu kolonializasaun Portugués akontese Golpe entre Partidu politika União Demokrátika Timorense (UDT) kontra Frente Revolusionaria de Timor-Leste Independénte (FRETILIN), nune’e membru komisariu politika Komite Sentral FRETILIN (CCF) deside Proklama Independénsia Unilaterál, molok Indonesia hamosu invazaun iha Timor.
“Atu ko’alia uitoan de’it tempu ne’eba ha’u Jornalista, textu proklamasaun ne’e mós ami mak halo iha uma ida bo’ot tebe-tebes iha jardin 5 de Maio nia kotuk, besik Hotel Timor, ami servisu ho katuas sira iha ne’ebá”, Dehan PM Xanana liu husi nia diskursu, hafoin partisipa komemorasaun tinan 50 Proklamasaun Unilaterál iha Oe-cusse, Sexta-feira, (28/11/2025).
Eis Komandante em Xefi das FALINTIL Kay Rala Xanana Gusmão afirma, tanba sá mak loron 28 Novembru mosu, katuas sira sei lembra iha fulan Agostu 1975 UDT halo Golpe, sira halo Golpe tanba diferente ideolojia politika entre FRETILIN no UDT.
“Iha tempu ne’eba situasaun defisil tebe-tebes, tanba ida ne’e mak ha’u akompaña nu’udar Jornalista. FRETILIN halo reuniaun boot ida iha Lahane tanba Francisco Xavier do Amaral hela iha ne’eba, ha’u akompaña iha ne’eba, iha reuniaun ko’alia hanesan ne’e, inimigu komesa tama dadauk ona, entaun Komite Sentral FRETILIN deside halo Proklamasaun”.
Xefi Governu fundamenta, bainhira Tentara Nasional Indonesia tama ona iha norte ba to’o Atabae iha sentru ba to’o ona Maliana, iha fali Sul ne’eba liu tiha ona Suai, ho ida ne’e mak hanoin katak atu defende direitu povu nian ba ukun an Komite Sentral FRETILIN deside halo Proklamasaun Unilaterál Independénsia hodi bele haruka membru governu balun ba liur, sira ba ko’alia iha liur katak Timor ukun rasik an tiha ona ho Proklamasaun Unilaterál hodi evita tiha invazaun ba Timor tomak.
“Iha altura ne’eba katuas sira deside tiha, nune’e fó textu ha’u lori ba kraik iha imprensa uluk tempu Portugués nian kedas, ami halo tiha textu buat sira ne’e hotu, ami halo Proklamasaun Unilaterál iha 50 anos ba kotuk iha Palasiu Governu”.Nia konta
Xanana salienta, iha tempu ne’eba hafoin Prezidente RDTL Francisco Xavier do Amaral proklama Timor-Leste nia independensia, katuas sira komesa mobiliza forsa husi territoriu tomak maibé kilat la to’o ba ema hotu-hotu, entaun TNI komesa duni dadauk maluk Timoroan ne’ebe hela besik iha fronteira sira duni husi Suai mai to’o kedas iha Batugade.
“Foin dadauk ita selebra iha balibo 50 anos mós militar Indonesia sira oho Jornalista Australianu nain lima (5) ida ne’e tanba ita-nia maluk timoroan balun hamutuk ho Indonesia tama mai Timor, ohin ita hotu hatene dala ida tan, ita selebra 50 anos tanba 50 anos hanesan ita ema sei joven karik katuas ho ferik ona, maibé ohin ita rona tiha ona Proklamasaun RDTL”.
Entretantu, Eis Primeiru Ministru Marí Alkatiri deklara katak nia mak hakerek Textu Proklamasaun Independénsia Unilateral ne’ebe Proklamador Presidente Repúblika Francisco Xavier do Amaral lee iha loron 28 fulan Novembru tinan 1975.
Se mak hakerek textu proklamasaun independénsia ? Alkatiri hatan, “ha’u duni mak hakerek,” textu proklamasaun independénsia iha tinan 1975, “orseik, ha’u ko’alia hotu ona buat sira ne’e, bandeira mai hosi ha’u-nia uma”. Hatete, Eis Primeiru Ministru Marí Alkatiri iha Palásiu Governu Díli, 28/11/2025.
Hafoin rona diskursu Presidente Repúblika José Ramos-Horta, Alkatiri dehan “ohin, ha’u mai atu komfirma sasan ne’ebe mak orseik ha’u ko’alia, ba liur ita laiha ódiu no vingança, mai laran, ita ódiu vingança nafatin”. Nia sublinha
Eskritor textu proklamasaun Independénsia ne’e dehan, nia parte sei la simu kondekorasaun bainhira povu sei kiak no mukit tanba nia luta atu servi povu.
“Ha’u luta la’os atu hetan kondekorasaun, ha’u luta atu servi povu ne’e, enkuantu, povu sei kiak no mukit, ha’u lakohi atu foti ida ne’e, kondekorasaun hanesan fahe nasi-kotak (hahan)”.
Proklamasaun independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste ba dala 50 ne’e Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão komemora iha RAEOA, enkuantu Eis Primeiru Ministru Marí Bin Amude Alkatiri komemora iha Palásiu Governu, fatin ne’ebe halo proklamasaun independénsia dahuluk.

