饾棗饾棽饾榾饾椄饾椉饾椈饾棾饾椂饾棶 饾棙饾椇饾棶 饾棦饾椀饾椉 饾棢饾棽饾椉饾椈饾椂饾榾饾椂饾椉 ! 饾棛饾棶饾椇饾椂饾椆饾椂饾棶 饾棗饾棽饾椄饾椆饾棶饾椏饾棶 饾棢饾椉饾椏饾椂 饾棡饾棶饾槆饾槀 饾棔饾棶 饾棦饾椂饾椈

Imajem : Entrevista Justino Borromeu iha Suku Triloka, Baucau Villa, 07/10/2025.

SAP News TL, D铆li : Relasiona ho Leonis铆o da Costa Belo ne’ebe hakotu iis iha Suku Bogoro Postu Bazartete Munisipiu Liqui莽a, familia vitima deskonfia ema mak oho nia iha SOLS tanba iha ind铆siu krime ne’ebe fam铆lia deteta.

Tuir reprezentante familia Justino Borromeu hateten, familia senti triste no lakon joven diak iha iha familia nia le’et, tanba matebian hanesan oan mane mesak ne’ebe matebian nia inan, aman no feton mesak tau konfiansa ba nia, maib茅 infelismente matebian lakon hanesan mist茅riu ida, iha nia jornada moris sein motivu lolos husi akontesimentu ne’ebe lori tristeza bo’ot ba familia uma lisan Lulimogo.

“Ohin, prosesu funeral tuir lisan kultura husi uma lisan Lulimogo nian, tanba ne鈥檈 mak nu’udar familia husi inisiu to’o ohin funeral, Ita fiar katak nia mate la’os por distinu maib茅 familia deskonfia nia mate tanba ema mak oho, ami familia f贸 haris mate isin sira observa iha matebian nia isin lolon parte kotuk, parte ulun, liman kabun no kakorok metan hanesan ema mak baku”. Dehan representante familia Justino Borromeu ba SAPNews iha Baucau, Tersa-feira, (07/10/2025).

Nia fundamenta, familia deskonfia ema mak oho vitima tanba, durante ne’e matebian ho kondisaun diak, laiha moras ruma, bainhira rona nia mate, familia hakfodak no to’o kedas iha fatin akontesimentu hodi halo translada vitima mai HNGV, hafoin kalan ida iha HNGV bainhira familia deside atu lori mate isin ba halot, familia prepara f贸 haris matebian, familia identifika evid茅nsia balun hanesan asaun husi autor balun hasoru vitima.

“Tuir ita-nia matan haree mate por destinu sei laiha sinal ruma, bainhira atu fo haris mate isin familia identifika sinal metan iha matebian nia isin lolon, entaun husi ita-nia haree, ita bele deskonfia katak ida ne’e asaun balun husi ema hasoru vitima, entaun ita deskonfia mate laos tanba destinu maib茅 mate tanba ema seluk mak habadak nia vida” Tenik nia.

Tanba ne鈥檈 mak nu’udar familia husi inisiu to’o ohin funeral, Prosesu iha rua, prosesa tuir lisan kultura nian remata ohin, no familia hein prosesu tuir julgamentu entre matebian ho suspeitu ne’ebe familia deskonfia inklui familia hein prosesu legal, tuir lei ne’ebe vigor.

“Ohin nia isin mate ita la haree ona maib茅 nia espiritu sei hamutuk nafatin ho ita, kazu ne’e ita bele dehan matebian nia otak kecil kanek. Ida ne鈥檈 mak familia identifika durante f贸 haris matebian iha sala Mortu谩riu Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV) hodi prepara nia ropa no hatama ba nia fatin ikus hanesan kaisaun”.

Nia salienta, tuir tradisaun uma lisan Lulimogo, molok halot matebian ba iha nia fatin deskansa ikus nian, familia hamulak ba matebian nia isin mate, hodi loke prosesu kultural nian, atu matebian buka tuir autor sira ne鈥檈be habadak matebian nia vida, entaun familia hein katak prosesu tuir kultura la’o nafatin hodi buka lialos ba matebian nia mate.

“Prosesu kultural ita husik la’o nafatin, tanba ohin molok halot matebian ba nia fatin deskansa ikus, katuas uma lisan hamulak ba matebian signifika katak matebian sei buka tuir vitima sira”.

Representante familia ne’e hatutan, prosesu tuir dalan legal kontinua la’o, familia entrega ba parte Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL)

atu buka tuir motivu husi akontesimentu ne’ebe halakon matebian Leonis铆o da Costa Belo nia vida iha Liqui莽a.

“Prosesu tuir lei ita entrega ba parte Autoridade seguransa atu kontinua investiga no buka ind铆siu balun ne’ebe hamosu motivu ba akontesimentu ne’e hodi halakon ami-nia oan nia vida, ita hotu hatene katak agora prosesu la’o ona, entaun ita hotu hein rezultadu investimentu husi parte PNTL”.

Nia esplika, Kazu omesidu hanesan ne’e tuir prosesu legal prolongada tebe-tebes durante tinan 12 nia laran mak foin determina ka hakotu prosesamentu ba kazu refere, nune鈥檈 familia hein katak prosesu hotu sei la’o ho organizadu.

“Kazu omesidu ne’e atu taka 12 anos liu loron ida (1) mesmu mate isin la autopsia maib茅 prosesu kontinua la’o, entaun ami familia sei akompa帽a prosesu ne鈥檈, agora familia hein hela rezultadu ikus, familia hakarak hatene nia mate tanba distinu ou mate tanba ema mak oho” Dehan Nia.

Nia realsa, maske iha akordu entre familia ho mediku Hospital Nasional Guido Valadares hodi deside la halo autopsia ba vitima nia isin mate maib茅 prosesu tuir dalan legal kontinua la’o nafatin.

“Ita hotu-hotu hatene katak prosesu hotu tenki tuir kuridor tanba ami-nia oan mate iha loron Sabadu dader entaun nia prosesu ba autopsia tenki demora to’o iha Segunda-Feira, entaun fam铆lia deside lakoi autopsia tanba husi Sabadu ho Domingo tempu feriadu familia senti tarde, entaun familia foti desizaun hodi lori mate isin mai halot. Maske mate isin la autopsia maib茅 atu halo transfer茅nsia husi Suku Bogoro mai Dili mediku halo pasa revista ba mate isin”.

Imajem : Mate Isin Leonito Belo to’o iha Mortu谩riu HNGV Dili, 04/10/2025.

Enkuantu, iha loron ne’ebe Leonis铆o da Costa Belo mate, PNTL hamutuk ho m茅diku no familia transfere matebian nia isin mate mai Dili, parte autoridade seguransa konsege kaptura sidadaun nain rua (2) hamutuk ho manajer SOLS Bogoro lori ba eskuadra PNTL hodi halo investigasaun maib茅 familia seidauk simu rezultadu investigasaun husi PNTL.

“Bainhira ita lori mate isin mai Dili, parte PNTL kaptura kedas alin mane nain rua ne’ebe deskonfia toba hamutuk ho Matebian inklui kaptura manajer ba kursu refere polisia lori kedas ba eskuadra hodi halo investigasaun ba sira”.

Nia dehan, tuir observasaun familia, fatin ne’ebe matebian sira hala鈥檕 kursu ba, fatin la seguru no risku ba seguransa vida estudante sira nian, tanba ambiente iha fatin refere la favorese.

“Fatin sira kursu ba la merese atu sira kursu tanba fatin la dignu, ami rekomenda ba parte Minist茅riu Edukasaun fatin ne’ebe sira utiliza hodi hala鈥檕 aprendizajen la favorese atu sira aprende ba tanba ambiente la saudavel, risku ba sira nia vida tanba fasil los ema seluk husi liur tama ba halo asaun balun hasoru sira”.

Husu ba Ministeiru Edukasaun (ME) tempu badak atu halo kontrolu ba edukasaun naun formal sira ne’ebe la prepara fatin ba estudante sira ho dignu hodi aprende ho diak no halo inspesaun ba fatin sira ne鈥檈be deskata kursu noun formal sira.

Biografia : Leonis铆o da Costa Belo.

Matebian ho naran kompletu Leonis铆o da Costa Belo, ho naran estimadu Aleo, Oan husi Aman Saturnino Martinho Belo no Inan Ingrita Batista Belo, Matebian hanesan oan mane mesak ho nia feton mesak ho naran Dircia Batista Belo.

Matebian moris iha Aldeia Aubaka Suku Tiriloka Munisipiu Baucau iha loron 12 fulan Fevreiru tinan 2003, matebian mate ho idade 22. Iha tinan 2012 matebian hahu nia estudu iha pre-primariu, primeiru siklu no segundu siklu iha eskola filial Aubaka durante tinan neen (6).

Hafoin iha tinan 2018 matebian kontinua kedas nia estudu iha Pre-Sekundariu Aubaka durante tinan tolu (3), tuir mai matebian kontinua kedas nia estudu iha ensinu Sekund谩riu Geral Vemasse no matebian hela ho inan kiik no aman kiik iha rezidensia sukaer laran hodi hala鈥檕 nia estudu.

Durante tur iha banku sekund谩riu matebian inklina an hanesan korpu i莽ar bandeira no ativdade seluk hanesan eskuteiru to’o remata estudu iha Sekundariu iha tinan 2024.

Hafoin remata nia estudu matebian iha inisiativa rasik hodi deside ba tuir kursu lian Ingl锚s iha asrama SOLS ne’ebe lokaliza iha Suku Bogoro Postu Bazartete Munisipiu Liqui莽a, matebian mate hanesan mist茅riu tanba la sofre moras no matebian la komete krime ou tama prizaun ba kazu krime ruma.

Entretantu, jornada ikus matebian Leonis铆o da Costa Belo nian, lori tristeza bo’ot ba matebian nia inan, aman, feton mesak no familia, tanba sira senti lakon aifunan ida ne’ebe lori esperansa ba futuru iha sira nia familia.

 

TAGS
Share This