MAPPF no AI-Com Apresenta Rezultadu Peskiza Biochar no Ai-Kameli.

Imajem : Edital
SAPNewsTL, Díli – Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), liuhusi kolaborasaun ho programa Agricultural Innovations for Communities (AI-Com) lansa livru kona-ba Biochar no Ai-Kameli nu’udar rezultadu husi peskiza no inovasaun ne’ebé apoia dezenvolvimentu agrikultura no agrofloresta sustentável iha Timor-Leste.
Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz, hateten, livru rua kona-ba Biochar no Ai-Kameli la’ós de’it nu’udar referénsia, maibé tenki uza hodi fahe koñesimentu no aplika rezultadu peskiza iha komunidade.
“Livru rua ne’e ita fahe ba Diretor Munisípiu sira atu bele implementa tuir matadalan ne’ebé iha, tanba objetivu prinsipal mak atu rezultadu no koñesimentu ne’ebé iha bele to’o ba komunidade no agrikultór sira.” Dehan Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta, Marcos da Cruz,liu husi Nia Diskursu iha Salaun Timor Lodge Tersa-feira, 18/08/2026.
Ministru mós husu ba Diretor Munisípiu sira atu servisu hamutuk ho tékniku, agrikultór no komunidade hodi asegura implementasaun rekomendasaun iha livru sira ne’e tuir kondisaun lokal iha kada munisípiu.
“Ho implementasaun ne’ebé tuir matadalan, ita espera katak inovasaun kona-ba utilizasaun Biochar no dezenvolvimentu Ai-Kameli bele aplika ho di’ak no fó benefísiu direta ba agrikultór sira.” Nia husu
Ministru hatutan, peskiza ne’e importante atu buka dalan di’ak hodi kuidadu no konserva rai no bee, nune’e bele mantein fertilidade rai hodi suporta kresimentu ai-horis no moris animal.
”Peskiza ne’e importante tanba nia buka, oinsá bele kuidadu, preserva, konserva rai, bee, nune’e la bele lakon ninia fertilidade hodi suporta Ai-horis no Animal bele moris.” Nia hatutan
Governante ne’e dehan, rezultadu peskiza kona-ba biochar aliña ho politika dezenvolvimentu agrikultura orgánika liuliu iha produsaun ai-han ho kualidade.
“Ita presiza orienta dezenvolvimentu setor agrikultura atu produz ai-han orgániku ho kualidade, tanba se lae ita sei difisil atu kompete ho nasaun seluk.” Haktuir Ministro
Nia Informa, importánsia rai no fini iha aumentu produsaun agrikultura, no apresia apoiu hosi Governu Austrália no ACIAR ba dezenvolvimentu setor agrikultura iha Timor-Leste.
“Bainhira ita hakarak aumenta produsaun, ita tenki hahu hosi rai no fini. Rai tenki kuidadu atu nia fertilidade la lakon, no fini tenki iha kualidade. Nune’e ita apresia ba Governu Australia, Universidade sira no ACIAR, ne’ebe apoia ita hodi halo servisu ida ne’e .”
Marcos esplika, MAPPF sei kontinua haree fila-fali rezultadu variedade fini ne’ebé dezenvolve ona, tanba presiza avalia produtividade no dezenvolve tan variedade sira iha futuru.
“Ita sei husu ba ACIAR no Governu Austrália atu haree fila-fali variedade fini ne’ebé iha ona, tanba bele iha variedade balun ne’ebé nia produtividade menus no presiza dezenvolve tan.” Nia esplika
Nia subliña, apoiu hosi Austrália ba setor agrikultura la’ós de’it kona-ba fini, maibé mós inklui jestaun rai no uza sistema biochar atu ajuda mantein fertilidade rai.
“Governu Australia ajuda ita barak ona iha setor Agrukultura nian, ita rekoñese sira nia servisu. Agora ita presiza haree mós oinsá halo jestaun no tratamentu ba rai, atu rai bele bokur nafatin, inklui liuhusi uza sistema biochar.”
Iha Fatin hanesan, Peskizadora husi Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta, Diresaun Nasional da Peskiza no Estetika ne’ebe hala’o peskiza kona ba AI-Com, Julieta Lidia, hateten, peskiza biochar foka ba utilizasaun hare kulit no residu agrikultura ne’ebé antes ne’e, dala barak soe de’it, maibé agora bele transforma sai adubu orgániku.
“Ita uza hare kulit no residu ne’ebé antes ita soe de’it sai adubu orgániku ba ai-horis oioin, inklui modo, pateka, kobi, fehuk-midar no fore-rai.” hateten Julieta.
Nia esplika, utilizasaun biochar la’ós ba períodu badak de’it, maibé kontinua aplika iha tempu naruk hodi haree nia efeitu ba ai-horis no rai.
“Durante peskiza, ita la’ós de’it aplika biochar, maibé ita kontinua haree nia efeitu iha tempu naruk, inklui ai-horis ne’ebé kuda iha rai ne’ebé uza biochar.”
Julieta hateten, “Peskiza biochar hahú 2018 iha Suku Triloka Posto Baukau Vila Munisípiu Baukau no to’o agora sei kontinua, maibé ita iha ona rezultadu hosi peskiza durante tinan ualu.”
Nia Salienta, peskiza ne’e implementa ona iha munisípiu sanulu-resin tolu, maibé Oe-Cusse mak sei simu formasaun kona-ba oinsá prepara no aplika biochar iha terenu.
“Kuaze munisípiu sanulu-resin tolu ami hala’o ona peskiza. Maibe Oe-Cusse seidauk, ami foin fo formasaun kona-ba oinsá sunu no implementa biochar iha terenu.” Nia esplika
Julieta haktuir, rezultadu peskiza hatudu diferensa entre área ne’ebé uza biochar no área kontrolu, liuliu iha aumentu produsaun.
“Rezultadu hatudu katak área ne’ebé uza biochar la iha efeitu negativu 96% no produsaun sa’e maka’as no iha diferensa signifikativu bainhira kompara ho área kontrolu.”
Nia argumenta, ekipa peskiza kompostu hosi tékniku sira ne’ebé hala’o monitorizasaun iha munisípiu sira, no hetan apoiu finanseiru hosi ACIAR liuhusi programa AI-Com.
Iha Oportunidade hanesan, Peskizadora MAPPF/DNPE kona ba Ai-Kameli, Ida Pereira dos Santos, hateten, peskiza kona-ba ai-kameli hahú iha 2018, ho objetivu atu buka tratamentu no métodu ne’ebé apropriadu ba dezenvolvimentu ai-kameli.
“Peskiza kona-ba ai-kameli ami hahú iha 2018, tanba ami hakarak buka métodu no tratamentu ne’ebé di’ak liu ba ai-kameli. Iha 2020 hala’o ezaminasaun ba ai-kameli, no hosi 2021 to’o 2024 kontinua peskiza kona-ba médida rai.”
Ekipa fahe ai-kameli ba komunidade iha Munisípiu Bobonaru no Manatutu, Suku Ritabou no Atabae Vila iha Bobonaru, no Suku Manehat no Natarbora iha Manatutu. Kada komunidade simu ai-kameli hun 20 atu kuda no monitoriza.
“Kada komunidade husi Munisípiu Bobonaru, Suku Ritabou no Atabae Vila inklui munisípiu Manatutu, Suku Manehat, Natarbora. ami fahe ai-kameli hun 20, no depois fulan neen ami fila fali ba haree persentajen ai-kameli ne’ebé moris no mate.” Nia esplika
Rezultadu monitorizasaun hatudu katak 80% hosi ai-kameli ne’ebé fahe iha Bobonaru moris, enkuantu iha Manatutu atinji 70%, tanba hetan estragos husi animal.
Antes hala’o plantasaun, ekipa peskiza mós fó informasaun ba komunidade kona-ba natureza ai-kameli ne’ebé presiza tempu naruk atu fó benefísiu.

