Dalan Ba Desentralizasaun ! Xanana Husu Ainaro Oan Servisu Hamutuk & Labele Hafuhu Malu

Imajem : Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão halo konsultasaun iha munisipiu Ainaro kona-ba Polítika Desentralizasaun Poder Lokal. Ainaro,10/03/2026. Foto : Média PM
SAPNewsTL, Ainaro – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu Autoridade munisipál, Lokál no matenek-oan sira iha Ainaro tenke prepara-an didi’ak, hadi’a liña koordenasaun no tenke servisu hamutuk molok simu desentralizasaun.
“Ida-ne’e maka imi tenke hadi’a imi-nia a’an. Apresia tebtebes tanba imi mai hosi suku hotu-hotu. Iha Komité Revizaun Orsamentu sei haree imi-nia planu tinan 2027, servisu hamutuk bá. Suku sira aprezenta hodi ita buka hadi’a, ha’u fiar imi, povu mós fiar imi tanba povu mak hili imi”.
“Entre imi labele soran malu, labele hafuhu malu, labele provoka malu, haku’ak malu ho objetivu ida hodi serví povu no rai Ainaro. Ho ida-ne’e maka Ainaro sei sai ezemplu bá munisípiu sira seluk,” Dehan Primeiru-Ministru Xanana Gusmão iha salaun Parokiál Ainaro,10/03/2026.
Xefe Governu ne’e husu atu iha reuniaun loron ida-ne’e, hotu-hotu hasai kompromisu ne’ebé serví rai no povu Ainaro.
Buka atu realiza kompromisu ne’e, nune’e bele husik hela eransa di’ak ida bá povu no rai Ainaro tomak hanesan valór ida hatudu bá sira ne’ebé mate iha funu laran.
“Nune’e mós iha funu foun ida-ne’e, iha dezenvolvimentu hadi’a povu nia moris, imi komprometidu ho objetivu bo’ot ida ne’e povu sei hadomi imi, respeita imi no povu rasik mós sei fó tutan bá jerasaun foun sira ne’ebé sei mai kaer Governu lokál ne’e ho kbi’it bo’ot liu-tán, labele halo arbiru”.
“Ida-ne’e mak ami mai atu hasoru imi. Ho buat sira ne’ebé hasai ohin ami sei halo nafatin avaliasaun atu haree. Imi barak dehan imi prontu, ha’u sente katak imi mós prontu. Tanba objetivu bo’ot atu servi rai no povu ida-ne’e la ses hosi kaer osan, jere didi’ak no implementa didi’ak,” PM Xanana hateten tán.
Ministru Administrasaun Estatal (MAE), Tomas do Rosário Cabral husu bá Autroidade munisipál liu-liu diretór sira servisu munisipál nian atu servisu hamutuk, rona malu, unidade no labele kria grupu atu hafuhu malu iha servisu fatin tanba unidade sai fatór importante atu simu desentralizasaun podér lokál.
“Ha’u akompaña imi, imi falla iha koordenasaun. Tenke hadi’a liña koordenasaun liu-liu diretór servisu munisipál sira,” Tomas do Rosario Cabral husu.
Rekomendasaun espesífiku hosi MAE bá Ainaro; falta kordenasaun entre Sekretáriu Autoridade Munisipál ho diretores servisu munisipál, diretores servisu la obedese bá orientasaun Prezidente Autoridade Munisipál, Sekretariu Autoridade Munisipál ho diretores servisus la foku iha servisu no halo viajem barak sem informa bá PAM, Intervensaun polítika barak-liu iha governasaun munisipál, PAM atu hola medida forte bá funsionáriu ne’ebé la obedese bá orientasaun PAM nian ne’ebé afeta mós bá ezekusaun ki’ik-liu kompara ho munisípiu seluk, sei rekomenda bá CRO hodi konsidera proposta OJE ne’ebé aprezenta hosi munisípiu.
Monografia no Demografia; atualizasaun informasaun ho dadus iha munisípiu no Postu Administrativu, Administradór Postu Administrativu kontrola Ofisiál IT destakadu iha Prezidénsia Autoridade atu ativu hodi rekolla dadus iha suku no aldeia hodi kompleta dadus monografia no demografia atu submete mensalmente bá munisípiu.
Rekomendasaun bazeia bá ekipa Avaliasaun Kondisaun Mínima (AKM), Jestaun Finanseira no aprovizionamentu; presiza kria sistema kontrolu finanseiru (livru kaixa), presiza reforsa no la’o tuir Standard Operational Procedure (SOP) no Termu Referénsia, relatóriu bá ezekusaun tenki kumpri prosedimentu legál ne’ebé vigór, (Rekomendasaun Câmara das Contas, atu publika materia relevante iha Portal Munisipal).
Iha mós rekomendasaun bazeia bá rezultadu AKM, Aprovizionamentu no Kontratasaun Públika; tenki iha mapeamentu, planu orsamentu no kabimentu orsamentu, planu aprovizionamentu tenki hetan aprovasaun hosi Ministru MAE, iha kedan inísiu tinan fiskál nian.
Instalasaun no Rekursus Materiais; propoin iha planu orsamentu 2027, melloramentu bá rekursus materais no kondisaun instalasaun ne’ebé seidauk kompleta.
Sistema Administrasaun no Expediente; presiza reorganiza servisus administrativus hotu tuir baze legál ne’ebé iha, inklui melloramentu iha jestaun arkivu, PAM ho estrutura munisipais presiza kompriende hierarkia servisus nian, haforsa koordenasaun institusionál nível munisipais.
Ho rekomendasaun ne’e, MAE sei fó asisténsia téknika iha tinan 2026 bá munisipiu Ainaro mak hanesan, Asisténsia Téknika hosi Unidade Apoiu Tékniku atu Asegura no garante kualidade iha Planu, Kualidade iha implementasaun no kualidade iha rezultadu.
MAE sei oferese formasaun jenérika no formasaun téknika ne’ebé hahú ona formasaun iha semana da-ruak fulan fevereiru to’o novembru 2026 hosi INAP, DGDGL no DGSMAL ho partisipante mai-hosi estrutura autoridade munisipál no postu administrativu.
Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisípiu Ainaro, Manuela Georgina Carmo Bucar Corte Real aprezenta bá Primeiru-Ministru ho ministru sira ne’ebé prezente kona-bá perfil no ponténsia tomak hosi munisípiu ne’e nu’udár baze hodi responde bá kritériu sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.
Iha aprezentasaun ne’e haree liu dezenvolvimentu ekonómiku, sosiál, infraestrutura no institusionál, inklui rekursu umanu, rekursu naturais, orsamentu no koordenasaun munisipál nian.
Ikus-liu Prezidente Autoridade deklara perante Primeiru-Ministru ho ministru sira katak, munisípiu Ainaro prontu ona atu simu podér lokál ne’ebé Governu sentrál sei implementa iha tinan 2027.
Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu publiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.
Iha vizita ne’e Primeiru-Ministru akompaña hosi Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, Ministra Saúde, Élia dos Reis Amaral, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, membru Governu balun no partisipa hosi autoridade munisipál, autoridade postu, autoridade lokál, veteranus, diretór servisu munisipál sira, xefe departementu sira, intelektuál sira inklui autoridade sivíl ho militár.
Munisípiu Ainaro iha postu administrativu haat, suku 21, aldeia 131 ho totál populasaun 84.607 mai-hosi uma-ka’in 18.223.


