Ferreira : Demokrasia Kampus & Reforma Dosente Iha UNTL

Imajem : Cesar Ferreira Amaral
(Estudante Programa Mestradu Filozofia- Universitas Gadjah Mada, Cesar Ferreira Amaral nia karta domin ba ensinu superiór sira iha Timor-Leste no ema sira mak hadomi Timór)
Demokrasia Kampus & Reforma Dosente Iha UNTL
Ko’alia kona-ba demokrasia, dalabarak liu ema hanoin katak mak “eleisaun” de’it. Tinan-5 ba sentru votasaun hodi hili reprezentante ida ba tur iha órgaun soberania sira. Ema haluha atu ko’alia demokrasia hafoin eleisaun. Ida-ne’e ita bele sukat hosi, bainhira sosiedade maioria nonok haree desizaun ruma naksalak hosi mahukun sira.
Demokrasia tuir loos, nu’udar asuntu ne’ebé tenke belit iha sidadaun ida nia isin no klamar, iha ambiente estadu direitu demokrátiku. Demokrasia la’ós asuntu mak ko’alia de’it iha eleisaun (demokrasia prosedurál) maibé bele diskute iha espasu ne’ebé de’it, iha estadu sira mak adota sistema estadu direitu demokrátiku. Demokrasia la’ós identiku de’it ho eleisaun, maibé liután ida-ne’e mak rasionalidade no moris di’ak povu nian (demokrasia substansiál).
Ein jerál demokrasia ko’alia kona-ba partisipasaun sidadaun sira-nian iha desizaun públika sira. Sidadaun ka povu mak iha knaar boot liu atu halo desizaun sira ba moris di’ak povu nian no (res pública). (lee: demokrasia substansiál).
Iha ambiente kampus, ita rona liafuan demokrasia kampus. Saida mak ida-ne’e?. Ida-ne’e refere ba prinsípiu sira demokrasia nian mak implementa iha ambiente universidade ka institutu superiór sira. Ida-ne’e kona-ba partisipasaun estudante ka universitáriu sira-nian iha kontrolu ba desizaun sira iha kampus, kona-ba diálogu ka diskusaun, eleisaun, nst.
Kona-ba demokrasia iha kampus, sosiedade maioria seidauk inteira nu’udar kultura ida. Ita haree iha loron hirak liubá, bainhira PNTL tama ba kampus ida iha Dili (UNITAL), no diskute malu ho universitáriu sira ne’ebé halo hela manifestasaun hasoru estrutura reitoria nian. La’ós foin dala ida PNTL tama ba resintu kampus, maibé akontese fila-fila ona. Hirak-ne’e nu’udar indikadór balun hosi saida mak temi iha leten.
Pesoalmente hakfodak tebes. Hanoin katak, 24 anos ona independénsia, sosiedade barak inteira ona demokrasia sai nu’udar kultura ida. Afinál prezume hirak-ne’e sala. Iróniku liután mak, la’ós povu hirak-ne’ebé la konsege halo estudu boot mak lahatene, maibé PNTL sira ne’ebé loloos nu’udar guardiaun no portadór devér povu nian mak la komprende, inklui la konsege separa asuntu sira. PNTL gosta interven asuntu sira iha kampus ne’ebé fora hosi sira-nia área.
Komentáriu barak iha mídia-sosiál husu atu manifestante sira ko’alia ho didi’ak (atu dehan ho etiketa) hasoru PNTL sira, iha momentu PNTL balun tama resintu universidade (UNITAL). Ida-ne’e hatudu ema sira mak komentáriu la entende ou karik seidauk entende saida mak estudante sira halo, no tanba sá sira la konkorda ho PNTL sira tama bá resintu universidade nian?
Iha mundu akadémiku, kampus nu’udar instituisaun autónomu. Nia iha nia prinsípiu no valores rasik ne’ebé sai baze hodi orienta universidade sira iha mundu tomak atu halo saida, halo ba sé no bá ne’ebé? Tanba sá PNTL labele interven saida mak akontese iha kampus, esetu bainhira akontese krime ruma?
Ida-ne’e tanba, tuir prinsípiu no valór sira, kampus tenke livre hosi intervensaun esternál sá de’it hosi sé de’it, tantu individuu ka grupu. Universidade ka institutu superiór sira iha liberdade akadémika atu halo sá de’it banati ba prinsípiu no valores universidade nian. Sa tan manifestasaun. Ida-ne’e iha kampus hotu iha mundu tomak promove nu’udar parte hosi liberdade espresaun akadémika.(lee: magna charta universidade nian).
Kampus tenke livre hosi intervensaun esternál. Atu nune’e bele prodús siénsia ka lia-loos no justisa liuhosi dalan ne’ebé siénsia konkorda ona, ka tuir dalan metodolojia ba de’it interese umanidade. Kampus tenke sai espasu ba prodús verdade no justisa alternativa.
Se kampus hetan ona intervensaun hosi parte balun maka, nia sei la prodús lia-loos tuir baze metodolojia nian, maibé iha tendénsia prodús siénsia ka filozofia tuir de’it interese ema hirak mak interven, ka interese grupu balun nian. Tanba ne’e importante tebes atu ema hotu hatene autonomia kampus nian, hodi labele sasurut arbiru.
Autonomia kampus importante tebes tanba bele hasa’e kreatividade estudante sira-nian no sira sente livre liu atu partisipa iha diskusaun, peskiza, no projetu sira lahó presaun esterna. Liberdade no autonomia ida-ne’e haforte liután dezenvolvimentu abilidade sira, liuliu dezenvolve abilidade hanoin krítiku no analítiku estudante sira-nian.
Sosiedade hotu tenke kontrola másimu atu kampus labele sai de’it servidór ba grupu ki’ik balun nia interese. Ho lian-seluk, kampus labele sai portavós mahukun nian. Se kampus sees ona hosi nia prinsípiu no valór sira-ne’ebé kampus iha mak, hosi ne’e kedas ita tau tali ba kakorok sivilizasaun umana nian. No estadu iha ona dalan bá estadu falladu.
Kona-ba Reforma Dosente iha UNTL
Reitór UNTL iha nia deklarasaun iha mídia sira hateten, UNTL menus rekursu hodi troka ka substitui manorin/dosente sira mak reforma ona. (haree deklarasaun ne’e iha mídia sira; GMNTV nst). Ida-ne’e liga ho dosente sira departamentu lian-portugés nian ne’ebé mak foin reformadu iha fulan kotuk.
Saida mak sala hosi deklarasaun ida-ne’e? Se ita rona ho lalais de’it, laiha buat ruma sala. Maibé se ita rona, hafoin haree ho oklu krítiku maka deklarasaun ida-ne’e problemátiku, ne’ebé refleta mál jestaun no polítika hosi UNTL rasik, (maske ne’e la’ós kulpa Reitór atuál nian?).
Iha timoroan barak loos ne’ebé matenek tebes atu troka ema hirak-ne’e. UNTL rasik iha nia alumni barak tebes ne’ebé remata nia estudu ona iha mestradu/a no doutoradu/a, no mós balun halo estudu hela. Maski estudu hirak-ne’e, balun la’ós hosi bolsa ne’ebé UNTL oferese.
UNTL antes reforma dosente sira, la hanoin kona-ba sé mak bele substitui?. Reforma ona mak foin hanoin. Se reforma ona mak foin hanoin, mak sei mosu deklarasaun hanesan Reitór hateten; UNTL menus rekursu! Ita sei buka dalan. Ida-ne’e iha jestaun hatudu ita falla.
Hanesan haktuir ona iha leten, deklarasaun Reitór nian refleta UNTL durante tinan-26 ona seidauk iha polítika no jestaun ida di’ak ka integradu hodi oinsá bele akumula timoroan hirak-ne’ebé matenek, liuhosi rekrutamentu ne’ebé justu no transparente ba dosente sira. Laiha polítika reforma, no laiha polítika oinsá promove melhores graduados/as ba kontinua estudu liuhosi bolsa ne’ebé UNTL bele oferese.
Durante ne’e UNTL la halo ida-ne’e. Justru, difikulta tan mak iha liuhosi burokrasia ne’ebé iha. Hein katak, Reitór atuál bele inisia polítika hirak-ne’e, atu iha futuru la mosu tan deklarasaun sira hanesan foin lalais ne’e. Pesoalmente nafatin optimista ba estrutura atuál atu halo reforma ka melloria jestaun no polítika sira mak UNTL iha.
Integra iha Planu Orsamentál ba rekrutamentu dosente sira tuir área espesializada mak presiza. Halo mapeamentu hodi hatene dosente hira mak sei reforma iha tinan-ne’e ka tinan hirak mai, nst. Hirak-ne’e bele sai nu’udar baseline ba planeamentu UNTL nian.
Loke oportunidade ba timoroan hotu hodi hola parte. Fó oportunidade ba alumni sira ne’ebé mellór (Top 10), no sira mak iha abilidade natoon hodi kontinua estudu. Oferese bolsa ba sira. Labele sente sira sai ameasa ba kargu xefia sira. Intensiva kursu ba manorin sira mak daudaun hanorin ho nivel estudu lisensiatura (asistente juniór no seniór). Promove sira atraves oferese bolsa ba sira hodi kontinua estudu, liuhosi koperasaun internasionál ho universidade mellór sira hosi rai-seluk.
Se la halo hirak-ne’e mak, tinan ba tinan ita sei halerik nafatin ba menus dosente. No se nune’e beibeik maka, mehi ba futuru kualidade edukasaun aas sei sai de’it nu’udar mehi ne’ebé nunka realiza. No ita sei repete de’it problema hirak mak haktuir iha hakerek ida-ne’e.
Hakerek ida-ne’e, nu’udar karta domin ida-ne’ebé mai hosi timoroan ida-ne’ebé iha paisaun ba edukasaun. No ba UNTL, nu’udar eis dosente no mós nu’udar alumni ida. Hosi fuan ba fuan hato’o ba malu naksalak mak UNTL hasala. Ita hadomi timór, ita orgullu nu’udar timoroan. Se orgullu nu’udar timoroan, mak ita orgullu ho universidade sira mak daudaun ne’e ita-nia nasaun iha. Hamutuk ita mellora ita-nia sistema edukasaun. Nafatin luta, atu edukasaun tenke sai de’it instrumentu ba libertasaun ignoránsia umana.
Yogyakarta, 14 fevereiru, 2026.
Felíz loron-domin nian


