Dalan Ba Governu Lokal ! PM Xanana Husu Evita Prátika Familiarizmu & Grupuizmu

Imajem : Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Xanana iha Salaun Timor-Klaran, 26/02/2026. Foto : Média GPM.

SAP News TL, Aileu — Durante diseminasaun kona-ba poder lokal, Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu bá Aileu-oan sira atu prepara rekursu umanu, iha unidade, hadi’a liña koordenasaun, labele prátika grupuizmu no familiarizmu.

Primeiru-Ministru husu Aileu-oan sira tenke buka atu kurize-an iha jestaun utilizasaun osan Estadu liu-liu halo alokasaun orsamentu bazeia bá programa.

“Preparasaun bá jestaun finansas imi tenke hanoin kona-bá rekursu umanu. Ema ne’ebé kaer no jere osan tenke iha esperiénsia no koñesimentu kle’an atu hadi’a imi-nia sistema finanseira ne’ebé transparente-liu. Bainhira ezekusaun la hotu, falta $1 mós tenke fila bá kofre Estadu. Ida-ne’e mak sei sai baze forte bá imi atu hatudu katak, imi prontu atu simu Governu lokál tanba osan povu nian tenke jere no gasta ho di’ak. Osan ne’e ran nasaun no ran Estadu nian,” hateten PM Xanana Xanana iha Salaun Timor-Klaran, 26/02/2026. Sita Média GPM.

Tanba ne’e, tempu bá Aileu-oan sira atu hahú dikute hosi suku, postu administrativu to’o munisípiu kona-bá saida mak presiza-liu hodi halo planu bá rehabilitasaun estrada, dada bee moos, turizmu no seluk-tán.

Xefe Governu ne’e husu atu koordena didi’ak ho diresaun hotu-hotu kona-bá servisu, importante tebtebes no sai hanesan mós kritéria ida iha avaliasaun ne’e.

“Evita tendénsia grupuizmu no familiarizmu, tenke promove inkluzividade. Tenke iha lealdade bá malu hodi serví bá povu iha munisípiu ne’e. Imi tenke unidade iha pensamentu, iha asaun, iha vizaun bá objetivu komún. Ida-ne’e mak sei merese atu simu Governu lokál,” PM Xanana apela.

Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE), Gastão Francisco de Sousa fó atensaun kona-bá bainhira atu tama Governu lokál, autoridade munisipál tenke iha komunikasaun no koordenasaun ne’ebé di’ak tanba autoridade mak sei deside kona-bá prioridade bá munisípiu ne’e nian.

Ko’alia kona-bá prioridade tenke iha konsulta públika hosi kedan aldeia, suku, postu administrativu to’o munisípiu.

Kestaun seluk maka tenke iha transparénsia. Ida-ne’e liga-liu bá projetu sira ho nia prosedimentu legál sira. MPIE ho Ministériu Finansas sei fó formasaun no apoiu tomak bá aprovizionamentu munisipál nian ho jestaun finanseira atu bele halo tuir regulamentu no lei sira ne’ebé vigora.

Atu simu podér lokál tenke iha rekursu umanu ne’ebé di’ak liu-liu iha área planeamentu, finansas no tékniku iha infraestruturas.

“MPIE hamutuk ho MOP prontu simu tékniku sira hosi munisípiu atu bele hala’o prátika, nune’e mós iha ADN no CNA atu bele hatene no akompaña ita bo’ot sira-nia obras,” Ministru ne’e hateten.

Ida-ne’e hanesan estratejia Governu sentrál nian atu tulun preparasaun munisípiu Aileu liu-hosi formasaun, nune’e bainhira bele ona bele simu podér lokál.

Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal nota katak, frakeza ida iha territóriu tomak maka la konsege detekta potensialidade rasik iha munisípiu idaidak nian, liu-liu potensialidade únika ne‘ebé sei sai hanesan reseita bo‘ot bá munisípiu.

Ministru ne’e fó ezemplu kona-bá Timor-Leste iha poténsia bo‘ot atu halo produsaun ai-manas lotuk ne‘ebé úniku-liu ho kuantidade ne‘ebe bo‘ot atu bele kompete mós iha merkadu internasionál.

Samuel hatutan infraestrutura, presiza atu identifika uluk poténsia sira bá turizmu. Hosi poténsia turizmu ne’e autoridade sira planeia atu halo estrada bele to’o no planu seluk oinsá dezenvolve sai furak liu-tán, nune’e ema bele vizita lori reseita bá munisípiu. Ezemplu maka fatin turizmu bee manas Aileu nian.

“Tanba ne’e, apela bá autoridade atu hahú halibur matenek oan sira Aileu nian hodi dezenvolve poténsia ne’ebé iha liu-hosi Governu lokál,” Ministru Samuel apela.

Ministru Administasaun Estatál, Tomas do Rosário Cabral fó atensaun makaas bá munisípiu Aileu atu hadi’a liña koordenasaun ne’ebé konsidera sei sai hanesan problema prinsipál.

Husu atu hakbesik-an bá populasaun, autoridade ho diretór servisu munisipál sira labele halo politizasaun bá servisu instituisaun Estadu nian tanba iha reklamasaun barak kona-bá kestaun ne’e.

“Ha’u husu ne’e tanba ita bo’ot sira mak sai núkleu bá governasaun foun. MAE, MF ho INAP sei kontinua akompaña hodi oferese formasaun intensivu dala ha’at bá tinan ida-ne’e no sei halo fali avaliasaun bá prestasaun servisu,” Ministru Tomas Cabral husu.

Prezidente Autoridade Munisipál Aileu, João Bosco dos Santos halo aprezentasaun kona-bá perfil no ponténsia tomak hosi munisípiu ne’e, inklui progresu servisu, programa sira ne’ebé la’o daudaun no prioridade dezenvolvimentu sira ne’ebé antinje ona nu’udár baze hodi responde bá kritéria sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.

Iha sesaun husu no hatan, autoridade lokál sira no povu Aileu antuziazmu tebes hodi espresa sentimentu kontente bá politika IX Governu Konstitusionál kona-bá desentralizasaun podér lokál ne’ebé sei implementa iha 2027.

Iha kritika balun liga ho mekanizmu servisu munisipál nian ne’ebé sei mosu fallansu maibé maioria deklara katak, munisípiu ne’e prontu ona atu simu desentralizasaun no podér lokál.

Programa “Haree besik servisu munisipál Aileu hosi rezultadu avaliasaun kondisaun mínima” hanesan parte ida hosi preparasaun IX Governu Konstitusionál nian molok implementa Polítika Desentralizasaun Podér Lokál.

Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu públiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.

Iha vizita ne’e Primeiru-Ministru akompaña hosi membru Governu balun no partisipa hosi autoridade munisipál, seitór privadu, autoridade postu, autoridade lokál, veteranus, diretór servisu munisipál sira, xefe departementu sira, intelektuál sira inklui autoridade sivíl ho militár.

Munisípiu ne’e hatuur-an iha sentru Timor-Leste ho nia kapitál mak Aileu ne’ebé kobre área 809.9 Km2, ninia totál populasaun liu-61.611, lian materna Mambae no Tetum.

Aileu iha Postu Administrativu ha’at mak hanesan Aileu Vila, Laulara, Lequidoe no Remexio ne’ebé iha suku hamutuk 35.

Share This

COMMENTS