Tentativa Interferênsia Desizaun Judisial ! Alkatiri : “Lei Ezije Tenki Kumpri”
Imajem : Eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri
Sapnews Pro : Mari Alkatiri halo klarifikasaun ba tentativa interferensia iha desizaun judisial – rai aldeia metin laran, Suco Bebonuk, Postu Administrativu Dom Alexio, Dili no husu atu kumpri .
Desizaun judisiál ida ne’ebé konfirma ona hosi instánsia rua (Tribunal Primeira Instansia no Tribunal Rekursu) mak nu’udar aplikasaun lei nian no tenke hetan kumprimentu obrigatóriu. Ida-ne’e la’ós nu’udar opiniaun ida ka buat ruma ne’ebé bele negosia iha rede sosiál sira.
“Ema ne’ebe ezekutadu uza hela media sosiál sira hodi hatudu ba públiku katak nia lakohi kumpri desizaun judisiál ida ne’ebé konfirma ona iha primeira no segunda instánsia. Desizaun ida-ne’e rekoñese direitu lejítimu propriedade nian hosi Mari Bim Amude Alkatiri”. Hakerek Mari Alkatiri. Dili, 20/04/2026.
Tribunál determina ona katak bele uza forsa polisiál hodi garante kumprimentu ba desizaun ne’e ne’ebé “lei ezije katak tenke kumpri iha tempu lais liu”.
Iha kontestu ida-ne’e, “kritikável tebes katak membru ida ne’ebé hala’o hela funsaun públika, ne’ebé halo juramentu ona atu respeita Konstituisaun, ikus halo deklarasaun públika ne’ebé kria konfuzaun sosiál no koko atu hatun no hamenus kredibilidade tribunál sira-nian ne’ebé lolos nu’udar orgaun independente no fundamentál ba demokrasia”.
Alkatiri hatutan importante atu husu objetivu saida husi tentativa atu hafraku konfiansa ba órgaun soberania ida no atu desvia atensaun públiku nian. Tempu mak sei bele esplika ida-ne’e ho klaru.
“Maske nune’e, dever atu respeita no kumpri Konstituisaun la’ós opsionál. Bainhira la kumpri dever sira-ne’e bele hamosu konsekuénsia jurídika, polítika no morál sira”.
Prosesu relasiona ho kazu ida-ne’e naruk tebes no respeita ona meiu legál hotu-hotu iha faze ida-idak. Dr Mari Bim Amude Alkatiri sempre fo’o fiar ba tribunál sira, independente hosi desizaun saida de’it, tanba nia fiar katak sistema judisiál timoroan nian nu’udar sistema independente no la simu presaun esternu no nia kontinua fiar ba ida-ne’e.
Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão konsidera injustiça, nune’e nia parte tun direta hodi halo intevensaun no fanun tribunal rekursu hodi fo atensaun no hatudu provas.
“Sira mai kedas desde 1978, rai ne’e mamuk los, nia inan aman mak lori mai hela iha ne’e, halo to’os no natar, iha tinan 2011, Tribunal bolu no sira la’os rai na’in. Iha tinan 2025, Tribunal Rekursu deklara rai ne’e pertense ba Lourdes Ximenes, maibé iha tinan 2026, senhor ida ba hatama rekursu no anula tiha desizaun uluk nian”.
“Ema ne’ebe hela permanente tinan 30 iha rai ida, nia iha direitu ba rai, ne’e duni tribunal tenki rekunhese. Ha’u mai atu bolu atensaun deit ba justisa katak se Justisa nune’e nafatin povu atu fiar los se, ha’u mai atu defende lei, se sira mai ho Polísia, ha’u sei mai tanba ha’u defende lei”. Deklara PM Xanana iha Bebonuk, 20/04/2026
Xanana Gusmão hatutan, “Ha’u foti ida ne’e, atu Tribunal prova tok, lei ne’e hakerek sala ka nusa mak la kumpri lei, ha’u ko’alia iha Bekora ne’eba, sira la bolu, ha’u tenki defende lei”.
“Ami hadia daudauk, ida ne’e mos aspeitu reforma ida, ita labele hasai kedas, forma hela jurista foun ba tempu naruk hodi sira fila fali mai hadia justisa”.
Iha fatin hanesan, Na’in Ba Rai Lourdes Ximenes informa nia parte laiha kbiit atu defende an, tan ne’e nia parte husu tulun ba Primeiru-Ministru hodi ajuda nia no liberta ninia rai.
“Anula fali ha’u nia prosesu ne’ebe ha’u manan, hatama fali rekursu ba tribunal, iha loron 9 Janeiru 2026, sira assina hotu ona katak rai ne’e entrega ba Mari Alkatiri”.
“Sira haruka surat mai atu hamamuk fatin, ha’u nia forsa la to’o ne’e mak ha’u hato’o ba Avó Xanana mai hodi ajuda netik ha’u tanba ema boot iha kotuk laiha, ha’u seidauk simu indemnizasaun (ganti rugi)”. Hateten Lourdes Ximenes iha Bebonuk
Antes ne’e, Eis Primeiru Ministru Marí Alkatiri (Na’in Ba Raí) deklara desizaun ne’e rezultadu hosi prosesu naruk, ho garantia plena ba kontraditoriu, produsaun evidénsia, no uza meiu legál hotu-hotu ne’ebé disponivel ba parte sira.
Prosesu legál sira kona-ba pose no titularidade ba rai ne’ebé lokaliza iha Bebonuk, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili, liu hosi Pagina ofisial Mari Alkatiri klarifika, liutiha dékada ida hosi prosesu legál tomak, tribunál kompetente sira deside ona, ho sentensa finál no tranzitadu em julgado, hodi rekoñese katak “propriedade ne’e pertense ho lejítimu ba Mari Bim Amude Alkatiri”.
”Desizaun ne’e maka rezultadu hosi prosesu ida ne’ebé naruk, ho garantia plena ba kontraditoriu, produsaun evidénsia ka prova, no uza meiu legál hotu-hotu ne’ebé disponivel ba parte sira. Tanba ne’e, desizaun ne’ebe iha nu’udar desizaun definitiva ida, bazeia ba lei no faktu sira ne’ebé maka tribunál sira halo apuramentu”. Deklara Eis Primeiru Ministru Marí Bim Amude Alkatiri iha Dili,04/04/2026. Segundu MA.
Alkatiri hatutan to’o ohin loron, seidauk iha entrega voluntária ba propriedade, tanba ne’e mak prosesu ezekusaun judisiál respetiva la’o hela, ho hanoin atu garante kumprimentu efetivu ba desizaun.
Mari Alkatiri liu hosi nia pajina ofisial fo sai komunikadu ne’e tanba iha loron hirak ikus ne’e, sirkula deklarasaun públika hosi okupante sira ne’ebé halo komferensia imprensa hodi tau iha kestaun desizaun judisiál ida ne’ebé finál ona.
Nune’e atu klarifika katak, “Laiha deklarasaun públika ne’ebé bo’ot liu desizaun judisiál, laiha alegasaun mídia nian ne’ebé altera sentensa finál no tranzitadu em julgadu. Tribunál sira maka entidade kompetente úniku atu deside kona-ba direitu propriedade nian”. Nia klarifika
Durante prosesu tomak, ne’ebé dura liu dékada ida, Mari Bim Amude Alkatiri respeita tomak prosedimentu legál sira, hodi hein desizaun tribunál nian no fiar iha funsionamentu instituisaun Estadu Direitu nian.
”Iha estadu direitu demokrátiku, desizaun judisiál finál ne’ebe trazitadu em julgadu, nudar vinkulativu no tenke obedese. Falla atu kumpri sei konstitui violasaun ba lei no bele konstitui krime dezobediénsia”.
Importante mos atu subliña katak okupasaun propriedade ida kontra orden tribunál nian la fó direitu legál ruma ba okupante.
Alkatiri husu atu respeitu ba desizaun tribunál sira esensiál atu garante orden jurídiku, pás sosiál, no sidadaun sira-nia konfiansa iha instituisaun sira.
Antes nee, okupande rai Bebonuk halo komferensia imprensa hodi hato’o lamentasaun no kritika makaas kona ba rezultadu hosi desizaun Tribunal nian ne’ebe deklara katak rai refere pertense ba propriedade Mari Alkatiri nian tanba sira-nia parte hela desde 1978.
Nune’e okupante sira husu Parlamentu Nasional no governu liu hosi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hodi tau matan ba problema ne’ebe sira enfrenta.
