Dom Norberto Konsidera Restu Mortal Preladu Sira Fila Mai Uma Rasik, Lori Sentidu Espirituál Ba Povu

Imajem : Bispu Dioseze Maliana, Dom Norberto do Amaral iha Dili, 01/09/2026.
SAPNewsTL, Díli : Sarani Katóliku Timor-Leste, membru Governu no grupu kategoriais Igreja Katólika, simu restu mortais preladus Katóliku nain tolu ne’ebé dedika sira-nia moris ba servisu Igreja no povu Timor-Leste iha situasaun difisil.
Bispu Dioseze Maliana, Dom Norberto do Amaral hateten, restu mortais preladus nain tolu fila fali mai la’ós sira-nia prezensa físika, maibé lori sentidu espirituál ba povu.
“Sira mai fali Timor, la’ós ona isin físiku, maibé espiritualmente liuhusi sira-nia restu mortais no sira-nia ahi-kudesak.” dehan Dom Norberto do Amaral iha nia omilia durante misa ba preladus nain tolu iha Tasi-Tolu,01/09/2026.
Dom Norberto hatutan, retornu restu mortais sira ne’e sai momentu istóriku ba Timor-Leste, tanba preladus sira iha kontribuisaun boot iha istória Igreja no luta povu Timor nian.
“Ohin, ita lori restu mortais Bispu Timor nian mai iha Tasi Tolu. Ida ne’e marka tan istória ba rai Lafaek no ba restu mortais sira nian. Antes ne’e, ita simu vizita Santo Padre João Paulo II, bainhira restaura independénsia hetan vizita Papa Francisco. Agora, ita simu tan restu mortais Dom Jaime Garcia Goulart, Dom José Joaquim Ribeiro no Monsenhor Martinho da Costa Lopes.” Nia esplika
Nia akresenta, preladus sira ne’e la’ós de’it lider Igreja Katóliku, maibé mos sai parte importante husi istória Timor-Leste liuliu iha períodu sira ne’ebé nasaun hasoru situasaun polítika no konflitu.
“Sira la’os mai nu’udar ema iha ita-nia leet de’it, maibé sira mai ba rai Timor hanesan rai ne’ebé sai sira-nia uma rasik. Iha tinan hirak liu ba, sira husik Timor-Leste, balun tanba idade no balun tanba situasaun polítika tuir ita-nia rain.”Haktuir Dom Norberto.
Dom Norberto Informa, Dom Jaime Garcia Goulart iha papel importante iha dezenvolvimentu Igreja Katóliku iha Timor-Leste liuliu iha prosesu hametin fiar no identidade Igreja lokal.
“Dom Jaime maka loke dalan ba Timoroan hotu no mos loke dalan ba sarani Timor hodi hametin fiar iha Igreja Katóliku no hamriik ho identidade rasik. ”Dom Jaime Garcia Goulart lidera Igreja Katóliku iha Timor-Leste durante períodu 1941 to’o 1967, no sai Bispu dahuluk bainhira Timor haketak an husi Diocese Macau.”Esplika Bispu Maliana.
Bispu Maliana ne’e haktuir Dom Jaime hasoru mos situasaun difísil durante okupasaun Japonesa, ne’ebé obriga nia refújia ba Austrália no kontinua nia misaun iha Diosese Sydney.
“Dom Jaime ukun Igreja Timor nian husi tinan 1941 to’o 1967, hamutuk tinan 26. Nia sai Bispu dahuluk depois Timor haketak an husi Diocese Macau. Bainhira funu ho Japão akontese, nia refújia ba Austrália, iha Diocese Sydney, no iha ne’ebá nia simu ordenasaun nu’udar Bispu Timor nian.” Salienta Bispo Maliana
Dom Norberto afirma Dom José Joaquim Ribeiro sai nu’udar lider Igreja ne’ebé kmaan no iha korajen atu defende sarani sira iha tempu okupasaun militár Indonézia.
“Dom José Joaquim Ribeiro nu’udar lider Igreja Katóliku Timor-Leste iha situasaun ne’ebé kruél. Nia kontinua hala’o nia knaar ho responsabilidade, maski hasoru presaun boot.”
Nia konta, iha tempu konflitu, Dom José Joaquim Ribeiro kontinua hala’o misaun Igreja no ko’alia kona-ba sofrimentu povu Timor-oan nian kona-ba asaun tropa Indonézia iha Timor-Leste.
“Iha situasaun funu ne’ebé maka’as, nia kontinua hala’o nia misaun hodi haklaken Liafuan Maromak no ko’alia maka’as kontra hahalok aat ne’ebé tropa Indonézia sira halo iha rai Timor. Tanba nia pozisaun, tropa sira la kontente no halo presaun ba nia, to’o hasai nia husi Timor-Leste ba Portugal, no iha ne’ebá nia moris remata.” Informa Dom Norberto
Restu mortais Dom Jaime Garcia Goulart, Dom José Joaquim Ribeiro no Monsenhor Martinho da Costa Lopes agora fila mai Timor-Leste, ne’ebé sira iha tempu uluk dedika sira-nia moris ba servisu Igreja, povu no dignidade umana.
Nasaun Timor-Leste liuhusi seremónia simu restu mortais preladus nain tolu iha Díli, marka tan istória ida kona-ba retornu figura importante Igreja Katóliku nian ba rai ne’ebé sira konsidera nu’udar sira-nia uma.
Monsenór Salvador Martinho da Costa Lopes moris iha postu administrativu Laleia, Manatuto, 11 Novembru 1918. Oan husi António da Costa Lopes no Isabel da Costa Lopes. Nia hahú edukasaun iha Likisá, no iha 1935 tama iha Semináriu Menór Nossa Senhora de Fátima, Soibada. Iha 1939, nia kontinua estudu iha Macau hodi estuda Filosofia, Humanidades no Teolojia.
Martinho simu ordenasaun sacerdotal Iha 18 Abríl 1948. Hafoin fila mai Timor hodi hala’o servisu pastoral, edukasaun no envolve-an iha servisu Igreja no komunikasaun. iha 1972, nia hetan nomeasaun nu’udar Chanceler no Prokuradór-Jerál Diocese Díli, no sai Diretór jornál diosezanu A Seara.
Iha 3 Outubru 1975, nia nomeia nu’udar Vigáriu-Jerál Diocese Díli. Hafoin Bispu Dom José Joaquim Ribeiro husu rezignasaun iha 1977, Martinho da Costa Lopes assume lideransa Diocese Díli nu’udar Administradór Apostóliku, hahú husi 22 Outubru 1977 to’o 1983. Martinho sai Timoroan dahuluk ne’ebé lidera Diocese Díli maibe nia la simu ordenasaun episkopal, maski iha kargu no responsabilidade hanesan lider diosezanu.
Durante okupasaun Indonézia, Monsenór Martinho sai figura importante iha defeza direitus umanus no dignidade povu Timor-Leste. Nia vizita komunidade sira, rona testemuñu kona-ba sofrimentu povu, no denunsia mate, desaparesementu, deslokamentu forçadu, hamlaha no violénsia iha rai Timor Lorosa’e.
Iha 13 Outubru 1981, durante selebrasaun Nossa Senhora iha Lecidere, nia halo homilia ne’ebé denunsia situasaun sofrimentu povu Timoroan. Iha 19 Novembru 1981, nia hasoru Prezidente Indonézia Suharto iha Jakarta no kontinua hato’o preokupasaun kona-ba situasaun iha Timor-Leste.
Nia mós halo kontaktu ho lideransa Resisténsia no buka dalan atu hato’o realidade Timor-Leste ba komunidade internasionál. Tanba nia kritika no denúnsia kona-ba violasaun direitus umanus, nia sai alvu ba presaun polítika no diplomátika. Iha 1983, nia husik kargu Administradór Apostóliku no sai husi Timor-Leste. Iha Roma no Portugal, nia kontinua ko’alia no halo advokasia realidade povu Timoroan nian ba mundu.
Legadu Monsenór Martinho da Costa Lopes la limita de’it ba Igreja Katólika. Nia sai símbolu ida husi korajen moral, defeza direitus umanus, dignidade umana no solidariedade ho povu Timor-Leste iha tempu okupasaun. Monsenór Martinho da Costa Lopes mate iha Lisboa, Portugal, 27 Fevereiru 1991, iha Hospital Egas Moniz, ho idade 72 tinan.
Dom Jaime Garcia Goulart moris iha Candelária, ilha do Pico, Açores, Portugal iha 10 Janeiru 1908. Dom Jaime tama semináriu iha Macau iha tinan 1921 ho idade tinan 13. hafoin nia kontinua formasaun teolójika no hetan ordenasaun saserdotal nu’udar padre iha 10 Maiu 1931, iha Açores.
Iha tinan 1933, Dom Jaime mai Timor no hala’o misaun relijiozu. Durante iha Timor Lorosa’e nia envolve an kontribui ba dezenvolvimentu edukasaun, formasaun, fundasaun Semináriu Menor Nossa Senhora de Fátima iha Soibada iha tinan 1936.
Iha tinan 1940, wainhira harii Diocese de Díli, Dom Jaime hetan nomeasaun nu’udar Administrador Apostóliku iha 18 Janeiru 1941. Durante Segunda Guerra Mundial, bainhira Timor okupadu husi tropas Japonézas, Dom Jaime sai husi Timor no sai refújiu iha Austrália.
liu tiha Segunda Guerra Mundial, iha 12 Outubru 1945, nia hetan nomeasaun nu’udar primeiru Bispo Diocese de Díli. Ordenasaun episkopal realiza iha Sydney, Austrália, iha 28 Outubru 1945. Nia fila fali mai Timor no kontinua lidera Igreja Católica iha Timor to’o tinan 1967.
Durante nia jornada, Dom Jaime fó atensaun boot ba evangelizasaun, edukasaun, formasaun seminarista no katekista, no dezenvolvimentu estrutura Igreja iha Timor-Leste. Dom Jaime remata nia servisu nu’udar Bispo Díli iha 1967, tanba saúde no idade, nune’e nia fila fali ba Açores. Nia mate iha loron 15 Abril 1997, iha Ponta Delgada, Açores, ho idade 89.
Dom José Joaquim Ribeiro moris iha freguesia Degolados, munisípiu Campo Maior, Portugal iha 4 Fevereiru 1918, Nia hala’o nia estudu iha Semináriu Évora no hetan ordenasaun saserdotal nu’udar padre iha 25 Agostu 1940, iha Fátima, Portugal.
Iha loron 27 Abril 1958, Dom José Joaquim Ribeiro hetan ordenasaun nu’udar Bispo husi Dom Manuel Trindade Salgueiro. Nia hala’o servisu dahuluk nu’udar Bispo Auxiliar iha Évora iha 1965, hafoin hetan nomeasaun nu’udar Bispo Koadjutór ba Diocese de Díli.
Iha tinan 1967, nia sucede Dom Jaime Garcia Goulart no sai Bispu Díli ho mandatu ne’ebé dura to’o 1977. Arquidiocese de Díli rejista nia nu’udar Bispo Koadjutór entre 1965–1966 no Bispu entre 1967–1977.
Dom José Joaquim Ribeiro servisu iha Timor durante períodu polítiku ne’ebé difísil, iha tempu okupasaun Indonézia hahú iha 7 Dezembru 1975. Nia sai figura Igreja ne’ebé defende dignidade no direitu ema Timor-oan sira.
Iha 22 Outubru 1977, Papa Paulo VI simu nia rezignasaun husi Diocese de Díli. Depois, nia fila ba Portugal. Dom José Joaquim Ribeiro mate iha 27 Jullu 2002, iha Évora, ho idade 84.


