TL Nia Adezaun Ba ASEAN Nu’udar Sentidu Gratidaun & Determinasaun

Imagen : Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha Jakarta, Repúblika Indonézia (RI), kinta (11/12/2025). Foto : Média PM

SAP News TL, Jakarta : Durante vizita sekretariadu ASEAN, Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão afirma, integrasaun Timor-Leste (TL) iha Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) ho sentidu haraik-an, gratidaun no determinasaun.

“𝐈𝐭𝐚 𝐭𝐚𝐦𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐡𝐨 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐢𝐝𝐮 𝐡𝐚𝐫𝐚𝐢𝐤-𝐚𝐧, 𝐠𝐫𝐚𝐭𝐢𝐝𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐭𝐞𝐫𝐦𝐢𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧,” dehan Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha Jakarta, Repúblika Indonézia (RI), kinta (11/12/2025). Sita média PM

Tanba ne’e ohin hanesan onra ida bele mai iha-ne’e, nu’udár Xefe Governu Timor-Leste bá dala uluk vizita Sekretariadu ASEAN dezde integrasaun bá ASEAN.

Bá povu Timor-Leste, adezaun bá ASEAN nu’udár realizasaun bá mehi ne’ebé iha kleur ona. Ida-ne’e mós hanesan afirmasaun maka’as ida bá povu ne’e nia viajen nu’udár nasaun, hosi reziliénsia no determinasaun, bá esperansa no promesa.

Primeiru-Ministru fahe Timor-Leste nia perspetiva kona-bá responsabilidade no oportunidade sira ne’ebé membru ASEAN aprezenta.

Xefe Governu ne’e laiha dúvida, katak iha dékada sira tuir-mai, istoriadór no komentadór futuru sira sei deskreve Timor-Leste nia adezaun bá ASEAN nu’udár momentu pivotal ida iha dezenvolvimentu TL nian.

Momentu pivotal ida ne’ebé muda povu nia matan hosi pasadu sira ne’ebé difísil, hodi hateke bá liur no rekoñese katak povu Timor-Leste ne’e parte ida hosi totál ida ne’ebé bo’ot liu. TL nia viajen bá momentu importante ida-ne’e naruk no dala barak mesak.

Portugés sira to’o iha tinan 1515. Iha sékulu barak nia laran, ukun koloniál define TL nian fatin iha mundu. Iha tinan 1975, bainhira Portugál husik nia kolónia sira, timoroan sira deklara independénsia.

“𝐇𝐚’𝐮 𝐥𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐟𝐨𝐫𝐬𝐚 𝐫𝐞𝐳𝐢𝐬𝐭𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐨𝐡𝐨 𝐧𝐨 𝐯𝐚𝐥𝐞 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐫𝐚𝐢𝐧 𝐧𝐢𝐚𝐧, 𝐝𝐚𝐥𝐚 𝐛𝐚𝐫𝐚𝐤 𝐤𝐨’𝐚-𝐚𝐧 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐦𝐮𝐧𝐝𝐮, 𝐦𝐚𝐢𝐛𝐞́ 𝐧𝐮𝐧𝐤𝐚 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐤𝐨𝐧𝐯𝐢𝐤𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐚𝐮𝐭𝐨𝐝𝐞𝐭𝐞𝐫𝐦𝐢𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐦𝐚𝐤 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐝𝐢𝐫𝐞𝐢𝐭𝐮. 𝐃𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐝𝐞́𝐤𝐚𝐝𝐚 𝐛𝐚𝐫𝐚𝐤 𝐚𝐦𝐢 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐡𝐚𝐥𝐮𝐡𝐚 𝐭𝐢𝐡𝐚,” PM Xanana hateten.

Depois Krize Finanseira Aziátika hamosu movimentu polítiku Reformasi ne’ebé oferese esperansa bá povu Timor-Leste. Iha inísiu tinan 1999, Prezidente Indonézia foun, B.J. Habibie, aseita atu husik timoroan sira vota bá sira-nia futuru.

Iha Agostu 1999, Timoroan sira ho aten-barani ezerse direitu bá autodeterminasaun no vota ho maioria bo’ot bá independénsia.

Iha loron 20 Maiu 2002, Repúblika Demokrátika Timor-Leste moris filafali nu’udár nasaun independente no soberanu.

Hori uluk kedas, Timoroan sira komprende katak Timor-Leste nasaun ki’ik nia susesu depende bá amizade no kooperasaun iha rejiaun ne’e nia laran.

“𝐀𝐦𝐢 𝐟𝐨́ 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐛𝐚́ 𝐫𝐞𝐤𝐨𝐧𝐬𝐢𝐥𝐢𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐡𝐨 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚. 𝐀𝐦𝐢 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐢𝐧𝐝𝐞𝐩𝐞𝐧𝐝𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚, 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐧𝐚𝐤𝐨𝐧𝐮 𝐡𝐨 𝐥𝐚𝐫𝐚𝐧-𝐦𝐨𝐫𝐚𝐬 𝐧𝐨 𝐥𝐚𝐫𝐚𝐧-𝐦𝐨𝐫𝐚𝐬, 𝐬𝐞𝐢 𝐥𝐚 𝐟𝐨́ 𝐞𝐬𝐭𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐤𝐚 𝐨𝐩𝐨𝐫𝐭𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐛𝐚́ 𝐚𝐦𝐢 𝐧𝐢𝐚 𝐩𝐨𝐯𝐮. 𝐀𝐦𝐢 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐑𝐞𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐬𝐢 𝐧𝐢𝐚 𝐥𝐚𝐫𝐚𝐧, 𝐞𝐦𝐚 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐦𝐨́𝐬 𝐦𝐨𝐫𝐢𝐬 𝐢𝐡𝐚 𝐩𝐞𝐫𝐢́𝐨𝐝𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐧𝐚𝐤𝐨𝐧𝐮 𝐡𝐨 𝐩𝐞𝐫𝐭𝐮𝐫𝐛𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐛𝐮𝐤𝐚 𝐟𝐮𝐭𝐮𝐫𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐣𝐮𝐬𝐭𝐮 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐦𝐨𝐤𝐫𝐚́𝐭𝐢𝐤𝐮 𝐥𝐢𝐮. 𝐑𝐞𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐬𝐢 𝐟𝐨́ 𝐦𝐚𝐢 𝐚𝐦𝐢 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐢𝐝𝐮 𝐬𝐨𝐥𝐢𝐝𝐚𝐫𝐢𝐞𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐣𝐞𝐧𝐮𝐢́𝐧𝐮 𝐡𝐨 𝐩𝐨𝐯𝐮 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚,” Xanana Gusmão subliña.

Tan neʼe, duké monu bá pasadu, Timoroan sira deside atu hateke ba oin. Povu TL rekoñese ninia istória ketak, no fahe, depois avansa hamutuk iha parseria ida ne’ebé bazeia bá respeitu, kooperasaun no interese mútuo sira.

Rekonsiliasaun ho Indonézia permite nasaun foun ne’e atu harii futuru hamutuk ho viziñu boot liu lahó tauk ka

“𝐈𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞 𝐦𝐚𝐤𝐚 𝐬𝐚𝐬𝐢𝐧 𝐛𝐚́ 𝐬𝐮𝐬𝐞𝐬𝐮 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐚𝐦𝐢-𝐧𝐢𝐚 𝐩𝐚𝐫𝐬𝐞𝐫𝐢𝐚 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐡𝐚’𝐮 𝐧𝐢𝐚 𝐛𝐞𝐥𝐮𝐧 𝐝𝐨𝐛𝐞𝐧, 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐝𝐚𝐡𝐮𝐥𝐮𝐤 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐞𝐥𝐞𝐢𝐭𝐮 𝐝𝐢𝐫𝐞𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚, 𝐒𝐮𝐬𝐢𝐥𝐨 𝐁𝐚𝐦𝐛𝐚𝐧𝐠 𝐘𝐮𝐝𝐡𝐨𝐲𝐨𝐧𝐨, 𝐦𝐚𝐤𝐚 𝐞𝐧𝐤𝐨𝐫𝐚𝐣𝐚 𝐮𝐥𝐮𝐤 𝐚𝐦𝐢 𝐚𝐭𝐮 𝐚𝐩𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐛𝐚́ 𝐚𝐝𝐞𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐢𝐡𝐚 𝟐𝟎𝟏𝟏. 𝐎𝐡𝐢𝐧 𝐥𝐨𝐫𝐨𝐧, 𝐫𝐞𝐥𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐧𝐨 𝐚𝐦𝐢𝐳𝐚𝐝𝐞 𝐞𝐧𝐭𝐫𝐞 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚 𝐧𝐨 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐮’𝐮𝐝𝐚́𝐫 𝐞𝐳𝐞𝐦𝐩𝐥𝐮 𝐫𝐞𝐤𝐨𝐧𝐬𝐢𝐥𝐢𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐥𝐨𝐥𝐨𝐨𝐬 – 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐚𝐦𝐢 𝐟𝐢𝐚𝐫 𝐟𝐨́ 𝐦𝐨𝐝𝐞𝐥𝐮 𝐢𝐝𝐚, 𝐥𝐚’𝐨́𝐬 𝐝𝐞’𝐢𝐭 𝐛𝐚́ 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐚𝐮𝐧, 𝐦𝐚𝐢𝐛𝐞́ 𝐛𝐚 𝐦𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐭𝐨𝐦𝐚𝐤,” nia hatutan.

Realizasaun bá Timor-Leste nia mehi kleur ona atu adere bá ASEAN lori responsabilidade no oportunidade sira. Nu’udár membru ASEAN, TL iha responsabilidade atu respeita no adota valór prinsipál sira ASEAN nian.

Hirak-ne’e inklui:
•𝐊𝐨𝐨𝐩𝐞𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐩𝐚𝐬𝐢́𝐟𝐢𝐤𝐚
• 𝐑𝐞𝐬𝐩𝐞𝐢𝐭𝐮 𝐛𝐚 𝐬𝐨𝐛𝐞𝐫𝐚𝐧𝐢𝐚
• 𝐔𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐝𝐢𝐯𝐞𝐫𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞
• 𝐒𝐨𝐥𝐢𝐝𝐚𝐫𝐢𝐞𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥
• 𝐑𝐞𝐬𝐩𝐨𝐧𝐬𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐤𝐨𝐥𝐞𝐭𝐢𝐯𝐚 𝐛𝐚́ 𝐡𝐚𝐬𝐚’𝐞 𝐝𝐚𝐦𝐞 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥
• 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐝𝐢’𝐚𝐤, 𝐧𝐨
• 𝐏𝐫𝐢𝐧𝐬𝐢́𝐩𝐢𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐞𝐦𝐨𝐤𝐫𝐚𝐬𝐢𝐚 𝐧𝐢𝐚𝐧, 𝐫𝐞𝐬𝐩𝐞𝐢𝐭𝐮 𝐛𝐚́ 𝐥𝐢𝐛𝐞𝐫𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐟𝐮𝐧𝐝𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚́𝐥 𝐬𝐢𝐫𝐚, 𝐩𝐫𝐨𝐦𝐨𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐩𝐫𝐨𝐭𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐝𝐢𝐫𝐞𝐢𝐭𝐮𝐬 𝐮𝐦𝐚𝐧𝐮𝐬 𝐧𝐨 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐫𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐧𝐢𝐚𝐧.

Ba Timor-Leste, hirak ne’e la’ós ideál abstratu. Sira reflete Timoroan sira-nia esperiénsia moris nu’udár nasaun ida – luta, rekonsiliasaun no harii nasaun. No agora, nu’udár membru ASEAN nian, iha responsabilidade atu garante katak ideál no valór sira-ne’e reflete iha lei sira, polítika no instituisaun sira.

“𝐍𝐮’𝐮𝐝𝐚𝐫 𝐏𝐫𝐢𝐦𝐞𝐢𝐫𝐮-𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮, 𝐡𝐚’𝐮 𝐦𝐚𝐤 𝐥𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐫𝐞𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐭𝐞𝐧𝐤𝐞 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐚𝐭𝐮 𝐠𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐠𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐭𝐨𝐦𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍. 𝐈𝐭𝐚 𝐚𝐝𝐨𝐭𝐚 𝐨𝐧𝐚 𝐚𝐩𝐫𝐨𝐬𝐢𝐦𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 ‘𝐠𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐭𝐨𝐦𝐚𝐤’ 𝐛𝐚́ 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐢𝐬𝐢𝐩𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐢𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞 𝐬𝐚𝐢 𝐫𝐞𝐬𝐩𝐨𝐧𝐬𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐠𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐭𝐨𝐦𝐚𝐤 𝐧𝐢𝐚𝐧 – 𝐥𝐚’𝐨́𝐬 𝐦𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐞́𝐫𝐢𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐝𝐞’𝐢𝐭. 𝐈𝐦𝐩𝐨𝐫𝐭𝐚𝐧𝐭𝐞, 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐠𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐬𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐢𝐬𝐢𝐩𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐮𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐧𝐨 𝐞𝐧𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐥𝐚’𝐨́𝐬 𝐝𝐞𝐬𝐩𝐞𝐳𝐚 𝐢𝐝𝐚 – 𝐧𝐞’𝐞 𝐢𝐧𝐯𝐞𝐬𝐭𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐫𝐚𝐢𝐧 𝐧𝐨 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐢𝐚 𝐟𝐮𝐭𝐮𝐫𝐮,” PM Xanana afirma.

TL servisu hamutuk ho Sekretariadu ASEAN no Estadu-membru sira ASEAN nian atu kumpre kompromisu hotu-hotu hafoin adezaun no hamutuk ho akordu ekonómiku sira ASEAN nian.

Governu TL sei hametin lei nasionál sira, regulamentu sira, no instituisaun sira hodi asegura integrasaun ne’ebé di’ak iha pilár tolu ASEAN nian hotu – Polítika-Seguransa, Ekonómiku no Sósio-Kulturál.

Governu TL moderniza hela ninia sistema alfándega sira no rasionaliza regras no padraun sira komérsiu no investimentu nian.

TL mós konxiente katak adezaun bá ASEAN lori ho nia responsabilidade atu kontribui ho pozitivu bá solidariedade rejionál. La’ós ona Timor-Leste hamriik mesak – agora halo parte iha arkitetura polítika no ekonómika rejionál. ASEAN kria espasu bá diálogu, konfiansa no amizade entre líder sira no entre nasaun sira.

Timor-Leste agora iha responsabilidade atu kontribui ho signifikativu bá diálogu ne’e, hodi harii relasaun ne’ebé metin liu-tán iha rejiaun ne’e no fó apoiu bá harii konfiansa no dame.

“𝐇𝐚𝐧𝐞𝐬𝐚𝐧 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐞 𝐢𝐝𝐚 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐨𝐦𝐢𝐬𝐮 𝐢𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞, 𝐢𝐡𝐚 𝟐𝟎𝟐𝟔 𝐡𝐚’𝐮 𝐡𝐞𝐢𝐧 𝐚𝐭𝐮 𝐛𝐞𝐥𝐞 𝐯𝐢𝐳𝐢𝐭𝐚 𝐦𝐚𝐢𝐨𝐫𝐢𝐚 𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐡𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐥𝐚𝐬𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐚𝐦𝐢𝐳𝐚𝐝𝐞 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐩𝐫𝐨𝐠𝐫𝐞𝐬𝐮 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐠𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐤𝐨𝐨𝐩𝐞𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥. 𝐇𝐚𝐧𝐞𝐬𝐚𝐧 𝐚𝐝𝐞𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐤𝐫𝐢𝐚 𝐫𝐞𝐬𝐩𝐨𝐧𝐬𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐢𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞 𝐦𝐨́𝐬 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐨𝐩𝐨𝐫𝐭𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐛𝐨𝐨𝐭 𝐛𝐚 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐫𝐚𝐢𝐧. 𝐎𝐛𝐫𝐢𝐠𝐚𝐝𝐮 𝐛𝐚́ 𝐢𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐚𝐝𝐞𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚́ 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍, 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐨𝐫𝐚𝐬 𝐧𝐞’𝐞 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐤𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐨𝐧𝐚́𝐥 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐝𝐢𝐧𝐚́𝐦𝐢𝐤𝐮 𝐧𝐨 𝐢𝐧𝐨𝐯𝐚𝐭𝐢𝐯𝐮 𝐡𝐨 𝐞𝐦𝐚 𝐥𝐢𝐮 𝐦𝐢𝐥𝐥𝐚𝐮𝐧 𝟔𝟕𝟎,” Xanana Gusmão hateten tán.

Integrasaun ho ekonomia ASEAN nian sei fó oportunidade boot bá povu TL, hodi apoia investimentu, dezenvolvimentu no kriasaun empregu. Ida-ne’e sei ajuda hodi diversifika ekonomia no fornese ideia no inspirasaun bá joven sira no negósiu sira.

Liu 60% hosi Timor-oan sira ho idade menus hosi tinan 30, no sira-nia futuru sei forma beibeik hosi ASEAN nia rede rejionál ne’ebé luan ba edukasaun, oportunidade serbisu no inovasaun. Joven sira sei hetan benefísiu hosi inisiativa sira ASEAN nian hodi aselera konetividade dijitál, kapasitasaun no partisipasaun iha ekonomia dijitál.

Adezaun bá ASEAN mós fó konfiansa bá investidór potensiál sira. Ida-ne’e fó sinál katak Timor-Leste tama ona bá nia rejiaun no aliña ona ho nia regra no norma sira. Nia koloka Timor-Leste atu sai sentru xave bá enerjia no mineiru iha Sudeste Aziátiku.

TL riku ho rekursu jeolójiku sira, tantu iha rai-maran no iha tasi-laran, no iha kompromisu atu dezenvolve sira hodi fornese fundasaun ida ne’ebé metin bá TL nia futuru ekonómiku.

Fundasaun bá dezenvolvimentu indústria enerjia no minerál sira maka sentru petrolíferu ida iha parte kosta súl ne’ebé koñesidu hanesan projetu Tasi Mane. Ida-ne’e sei metin iha dezenvolvimentu Greater Sunrise nian – ida husi kampu gás ne’ebé seidauk dezenvolve ne’ebé iha valór liu iha rejiaun ne’e.

Governu TL iha konfiansa katak adezaun bá ASEAN no integrasaun iha rejiaun sei apoia dezenvolvimentu projetu Tasi Mane. Hanesan mós ho enerjia no minerál sira, Timor-Leste harii hela indústria turizmu ida. Timor-Leste hetan bensaun ho tasi-ibun tropikál sira no ambiente tasi nian ne’ebé riku ho biodiversidade. TL iha beleza boot iha ninia foho sira no patrimóniu, istória no kultura ne’ebé kle’an.

Interkonetividade ne’ebé di’ak liu ne’ebé povu goza iha ASEAN tomak haburas daudaun indústria turizmu no hakarak asegura katak ida-ne’e kria empregu bá ema Timoroan sira no harii relasaun no ligasaun sira ho viziñu sira ASEAN nian.

“𝐇𝐚’𝐮 𝐡𝐮𝐬𝐮 𝐛𝐚́ 𝐢𝐭𝐚-𝐛𝐨𝐨𝐭 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐡𝐨𝐭𝐮 𝐚𝐭𝐮 𝐯𝐢𝐳𝐢𝐭𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐡𝐚’𝐮 𝐡𝐚𝐭𝐞𝐧𝐞 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐢𝐭𝐚-𝐛𝐨𝐨𝐭 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐬𝐞𝐢 𝐬𝐢𝐦𝐮 𝐡𝐨 𝐥𝐚𝐫𝐚𝐧-𝐦𝐚𝐧𝐚𝐬 𝐭𝐞𝐛𝐞𝐬. 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐦𝐨́𝐬 𝐡𝐚𝐤𝐮𝐚𝐤 𝐨𝐩𝐨𝐫𝐭𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐟𝐨𝐫𝐧𝐞𝐬𝐞 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐢𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐞 𝐤𝐨𝐥𝐞𝐭𝐢𝐯𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐭𝐞𝐦𝐩𝐮 𝐦𝐮𝐝𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐧𝐨 𝐢𝐧𝐬𝐞𝐫𝐭𝐞𝐳𝐚 𝐢𝐝𝐚-𝐧𝐞’𝐞,” nia husu.

Iha mundu ida ne’ebé nakfera – ho konflitu no deskonfiansa ne’ebé buras – ASEAN opera ho konviksaun katak kooperasaun internasionál importante nafatin.

Iha kompromisu hamutuk bá sentralidade ASEAN nian, TL iha benefísiu solidariedade rejionál no apoiu no respeitu mútuo.

Iha tempu hanesan, TL rekoñese katak solidariedade ida-ne’e hetan hela teste. Klaru, ema hotu preokupa ho funu ne’ebé hafoun iha fronteira Kamboja-Tailándia. Maski iha Akordu Dame Kuala Lumpur nian iha Outubru 2025, dame hatudu frájil. Iha momentu sira hanesan ne’e, prinsípiu prinsipál sira ASEAN nian tenke orienta ninia membru sira.

“𝐀𝐦𝐢 𝐡𝐮𝐬𝐮 𝐛𝐚́ 𝐠𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐫𝐮𝐚 𝐚𝐭𝐮 𝐞𝐳𝐞𝐫𝐬𝐞 𝐫𝐞𝐬𝐭𝐫𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐦𝐚́𝐬𝐢𝐦𝐮 𝐧𝐨 𝐟𝐢𝐥𝐚 𝐟𝐚𝐥𝐢 𝐛𝐚́ 𝐝𝐢𝐚́𝐥𝐨𝐠𝐮 𝐥𝐢𝐮𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐤𝐚𝐧𝐚́𝐥 𝐛𝐢𝐥𝐚𝐭𝐞𝐫𝐚́𝐥 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐞𝐳𝐢𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐨 𝐦𝐞𝐤𝐚𝐧𝐢𝐳𝐦𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐧𝐢𝐚𝐧, 𝐤𝐨𝐧𝐬𝐢𝐬𝐭𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐡𝐨 𝐊𝐚𝐫𝐭𝐚 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐓𝐫𝐚𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐀𝐦𝐢𝐳𝐚𝐝𝐞 𝐧𝐨 𝐊𝐨𝐨𝐩𝐞𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐢𝐚𝐧,” nia hateten tán.

PM Xanana alerta katak, prioridade imediata tenke proteje ema sivíl sira no prevene dezlokasaun sira seluk, enkuantu kria espasu bá diálogu no diplomasia. Rejiaun ne’e labele permite atu disputa ida-ne’e sai kle’an liután ka atu ida-ne’e desvia ninia ema sira hosi ajenda integrasaun, dezenvolvimentu no estabilidade ne’ebé fahe.

Tanba ne’e mak ASEAN tenke metin no proativu nafatin. ASEAN tenke halo buat hotu ne’ebé nia bele atu apoia esforsu sira ne’ebé efetivu iha de-eskalasaun no akordu negosiadu ida ne’ebé fornese fundasaun ida ba dame ba tempu naruk.

Nu’udár ASEAN serbisu atu kaer metin estabilidade no progresu, Timor-Leste hahú nia kapítulu foun nu’udár membru família nian.

Bá ASEAN, TL hein katak ninia adezaun lori jerasaun foun no istória foun, reforsa sentidu kompartilladu kona-bá objetivu no unidade. Istória TL hanorin ona katak laiha nasaun ida ne’ebé ki’ik liu atu halo diferensa, atu tane aas dignidade, justisa no direitu atu moris iha dame nia laran.

Hodi simu Timor-Leste durante tempu inserteza no konflitu globál, ASEAN hatudu ona ba mundu katak solidariedade maka’as liu duke divizaun. Mai hotu-hotu kontinua hamriik hamutuk bá unidade, ba kooperasaun no ba dame.

Iha oportunidade ne’e mós PM Xanana hato’o sentiment tristeza ne’ebé kle’an bá inundasaun no rai-halai ne’ebé estraga tebes iha Aceh, Sumatra Norte no Sumatra Osidentál no ba inundasaun maka’as ne’ebé afeta parte sira seluk iha Indonézia.

“𝐋𝐨𝐫𝐢 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐧𝐨 𝐏𝐨𝐯𝐮 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐢𝐚 𝐧𝐚𝐫𝐚𝐧, 𝐡𝐚’𝐮 𝐡𝐚𝐭𝐨’𝐨 𝐚𝐦𝐢-𝐧𝐢𝐚 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐢𝐝𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐝𝐨𝐥𝐞́𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐛𝐚́ 𝐞𝐦𝐚 𝐡𝐨𝐭𝐮 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐥𝐚𝐤𝐨𝐧 𝐞𝐦𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐡𝐚𝐝𝐨𝐦𝐢 𝐧𝐨 𝐚𝐦𝐢-𝐧𝐢𝐚 𝐬𝐢𝐦𝐩𝐚𝐭𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐟𝐚𝐦𝐢́𝐥𝐢𝐚 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐝𝐞𝐳𝐥𝐨𝐤𝐚𝐝𝐮. 𝐈𝐡𝐚 𝐭𝐞𝐦𝐩𝐮 𝐭𝐫𝐢𝐬𝐭𝐞𝐳𝐚 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐡𝐚𝐦𝐫𝐢𝐢𝐤 𝐡𝐚𝐦𝐮𝐭𝐮𝐤 𝐡𝐨 𝐈𝐧𝐝𝐨𝐧𝐞́𝐳𝐢𝐚 𝐧𝐨 𝐡𝐚𝐦𝐮𝐭𝐮𝐤 𝐡𝐨 𝐤𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐡𝐚𝐬𝐨𝐫𝐮 𝐢𝐦𝐩𝐚𝐤𝐭𝐮 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐭𝐫𝐚𝐣𝐞́𝐝𝐢𝐚 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞,” PM Xanana hato’o solidariedade.

Iha fatin hanesan Sekretáriu-Jerál ASEAN, Dr. Kao Kim Hourn subliña Timor-Leste nia papél importante no kompromisu metin bá harii no integrasaun Komunidade ASEAN nian.

Sekretáriu-Jerál Dr. Kao reafirma kontinuasaun Sekretariadu ASEAN nian bá Timor-Leste iha nia integrasaun tomak iha ASEAN.

Share This

COMMENTS